Geschiedenis

Krap een maand na zijn diagnose van longkanker stapt Leo XIV het vliegtuig in voor een reis van elf dagen die hem naar drie landen in Zuid-Amerika voert. Nadat een onderste longkwab operatief werd verwijderd, is de paus door zijn artsen geheel kankervrij verklaard. Dit tot grote opluchting van de inwoners van Uruguay, Argentinië en vooral Peru die naar het moment toeleven dat ze Leo kunnen verwelkomen. De paus heeft een bomvol programma met twaalf vluchten, vele missen en vieringen, bijna veertig toespraken en een bezoek aan een hooggelegen stad in het Andesgebergte. Opmars evangelische kerk Leo arriveert in Zuid-Amerika op een moment dat de Rooms-Katholieke Kerk steeds meer terrein verliest aan evangelisch-christelijke bewegingen. Deze religieuze verschuiving is een van de meest ingrijpende maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in de regio van de afgelopen decennia. Vooral in Brazilië en Colombia, maar ook in Argentinië en Peru neemt de conservatieve geloofsstroming toe. Dit pausbezoek is dan ook strategisch belangrijk om de katholieke identiteit in de regio te versterken. Allereerst in Uruguay, dat geldt als het meest geseculariseerde land van Zuid-Amerika. 'Slechts' een derde van de bevolking is katholiek. Het tweede land dat Leo bezoekt is Argentinië, geboorteland van Leo's voorganger Franciscus. Die stelde een bezoek jarenlang uit vanwege zijn moeizame relatie met zijn landgenoten. Tussen president Milei en Franciscus boterde het in het begin allerminst, maar later draaide de president helemaal bij. Nu wacht Milei met open armen op Leo, ondanks sterke meningsverschillen over bijvoorbeeld de regulering van AI. Franciscus bezocht wel andere landen in Zuid-Amerika. In 2015 erkende hij dat de Rooms-Katholieke Kerk een zeer omstreden en actieve rol had gespeeld tijdens de koloniale verovering, de onderdrukking van inheemse volkeren en de trans-Atlantische slavernij. Hij vroeg vergiffenis voor de "vele zware zonden tegen de inheemse volkeren die zijn begaan in de naam van God". Naar verwachting zal Leo de lijn van Franciscus volgen, maar zal hij ook proberen om zo min mogelijk polariserend te zijn. Ongetwijfeld zal ook hij zich uitspreken over thema's als sociaal onrecht, armoede, bescherming van het milieu en van het leven, en zorg voor zwakkeren en minderheden. Hij zal zeker ook maatschappelijke en economische thema's aansnijden. Van Chicago naar Chiclayo De grote klapper van deze apostolische reis is echter Peru. Veel Peruanen zien de in Chicago geboren Amerikaan Robert Francis Prevost, zoals de paus eigenlijk heet, als een van hen omdat hij meer dan twintig jaar in hun land werkte als missionaris en bisschop. Hij nam ook de Peruaanse nationaliteit aan en spreekt vloeiend Spaans. Zijn diepe verbondenheid met Peru bleek duidelijk op de dag van zijn verkiezing tot paus. Eerst sprak Leo vanaf het balkon van de Sint-Pieter de menigte toe in het Italiaans, maar meteen daarna begroette hij in het Spaans de mensen van zijn oude bisdom Chiclayo. Er kwam geen woord Engels over zijn lippen. De verwachtingen van het bezoek zijn dan ook hooggespannen en de voorbereidingen in volle gang. President Keiko Fujimori noemt de reis van groot nationaal belang en er worden allerlei religieuze en culturele manifestaties georganiseerd. Op het programma staat een bezoek aan vier steden, waaronder de hoofdstad Lima en natuurlijk Chiclayo. Het zal een ware thuiskomst zijn voor de paus. Er zal een gigantische openluchtmis worden gehouden, waar meer dan een miljoen gelovigen worden verwacht. Door de enorme toestroom van mensen heeft de overheid gevraagd of bewoners hun woningen willen openstellen voor pelgrims, omdat er te weinig hotels in de stad zijn. Papacopter Verder gaat paus Leo nog per Papacopter, een speciale pauselijke helikopter, naar Cuzco, de historische Incastad op ruim 3400 meter hoogte in de Andes. Ook gaat hij naar Pucallpa, diep in het Peruaanse Amazonegebied, waar een ontmoeting plaatsvindt met inheemse gemeenschappen en missionarissen en waar duizenden pelgrims worden verwacht. Na de geboren Zuid-Amerikaan Franciscus gaat nu de geadopteerde Zuid-Amerikaan Leo het continent bezoeken op wat door velen al een historische reis wordt genoemd. Van de Poolse paus Johannes Paulus II die West- en Oost-Europa met elkaar verbond, via de Argentijnse paus Franciscus die de periferie van de wereld opzocht is het nu de beurt aan Leo om Noord- en Zuid-Amerika met elkaar te verbinden. Hij lijkt de juiste man voor deze lastige taak.

C2: Historische context en actuele vraagstukken

De Democratische overwinning bij de Amerikaanse midterms heeft de politieke verhoudingen in de Verenigde Staten omgegooid. President Donald Trump krijgt een stevige tik en zijn greep op de Republikeinse Partij lijkt minder vanzelfsprekend dan voorheen. De nederlaag is volgens Amerika-deskundige Kenneth Manusama vooral een afrekening met Trump zelf. De oorlog met Iran en de gestegen kosten van levensonderhoud lieten hun sporen na. "Er is weer een oneindige oorlog in het Midden-Oosten begonnen, terwijl het juist de bedoeling was dat dat nooit meer zou gebeuren." Trump maakte de verkiezingen nadrukkelijk persoonlijk door kiezers op te roepen te stemmen alsof hij zelf op het stembiljet stond. "Ik denk dat dat een grote misrekening is geweest, omdat juist de figuur Trump en zijn hele beleid zo negatief werden beoordeeld." De uitslag betekent bovendien een belangrijke verschuiving binnen de Republikeinse Partij, die na tien jaar Trump op zoek moet naar een nieuwe leider. "Ik denk dat we na deze midterms zeker wel in het post-Trumptijdperk zitten", aldus Manusama. Volgens Ronald Stockton, emeritus hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Michigan-Dearborn, is ook de politieke macht van Trump grotendeels gebroken. "Als hij een senator belt en dreigt hem bij de volgende verkiezingen uit zijn functie te krijgen als die niet doet wat hij zegt, gaat dat niet meer werken." Corruptie Ook corruptie speelde een belangrijke rol bij de afweging van kiezers. Uit een peiling van The Guardian bleek dat corruptie na de stijgende kosten van levensonderhoud het belangrijkste verkiezingsthema was. Bijna negen op de tien Amerikanen zagen corruptie binnen de overheid als een probleem. 76 procent vond dat gekozen politici meer bezig zijn met hun eigen financiële gewin dan met het verbeteren van het leven van gewone Amerikanen. Vooral de belangenverstrengeling rond Trump, zijn familie en bedrijven voedde die zorgen. Republikeinen moeten zichzelf opnieuw uitvinden Trump heeft de Republikeinse Partij de afgelopen tien jaar ingrijpend veranderd. Nu zijn positie verzwakt is, verwacht Manusama dat de onderlinge ideologische strijd verder oplaait. Daarbij staan verschillende stromingen tegenover elkaar: van de meer klassieke Republikeinen rond Marco Rubio tot de christelijk-nationalistische vleugel rond JD Vance en de radicalere MAGA-aanhangers. Ook dat het er hard aan toegaat binnen de campagnes, vormt volgens Stockton een probleem. "Ik weet niet of de Republikeinen in staat zijn die les te leren. Ze hebben hun achterban zo opgehitst met venijn, haat en angst." Het gedachtegoed van de MAGA-beweging verdwijnt niet zomaar met Trump. Zo blijft binnen de Republikeinse Partij een stroming bestaan die vindt dat de VS zich minder met buitenlandse conflicten moet bemoeien. Juist door de oorlog met Iran heeft Trump afstand genomen van dat standpunt. Dat zorgt voor spanningen binnen zijn eigen achterban. Volgens voormalig VS-correspondent Casper Thomas kan de Republikeinse Partij niet langer vanzelfsprekend rekenen op de steun van haar traditionele achterban. Hij wijst daarbij op Texas, waar de bevolking jonger en demografisch diverser is geworden en de economie zich heeft ontwikkeld. "MAGA heeft daar het staartje nog van kunnen meepakken. Maar inmiddels zijn we aangekomen op een moment waarop Texas gewoon geen staat meer is die binnen één kader te vatten valt", zegt Thomas. Volgens hem is de staat daardoor politiek minder vanzelfsprekend Republikeins. Vance neemt afstand van Iran-oorlog Een eerste teken van de interne verdeeldheid is zichtbaar bij vicepresident JD Vance. Hij wees na de verkiezingsnederlaag nadrukkelijk naar de oorlog met Iran. "De reden dat we verloren hebben, is de oorlog", schreef hij op X. Daarmee nam hij publiekelijk afstand van een conflict dat Trump zelf begon. De president verdedigde de beslissing juist en zei dat hij opnieuw dezelfde keuze zou maken. Thomas ziet in Vances verklaring ook een poging om zich te positioneren met het oog op de presidentsverkiezingen van 2028. Vance was eerder kritisch op buitenlandse militaire interventies, maar heeft zich als vicepresident nauw verbonden aan Trump en diens MAGA-beweging. "Ik lees dat toch wel een beetje als: ik was hier altijd al tegen, dus houd mij niet verantwoordelijk." Manusama betwijfelt of het Trumpisme zonder Trump als samenbindende figuur kan voortbestaan. "Het Trumpisme als zodanig is voorbij, omdat het te veel is opgehangen aan de figuur Trump. Trump was degene die al die facties bij elkaar kon houden, maar zonder Trump gaat dat niet meer lukken."

C2: Historische context en actuele vraagstukken

President Trump heeft bij FOX-news aan de telefoon gereageerd op de uitslag van de midterm-verkiezingen. Hij feliciteerde de Democraten, keek terug op twee 'geweldige' jaren en voorzag het eind van Europa.

C2: Historische context en actuele vraagstukken

Frankrijk en Groot-Brittannië leiden binnenkort een militaire oefening in Polen, waaraan 2.800 militairen uit elf landen deelnemen. Het wordt de eerste grote militaire oefening van de zogenoemde ''coalitie van bereidwilligen''. Deze groep landen gaat Oekraïne bijstaan zodra de oorlog is afgelopen.

C1: De Koude Oorlog

De mannen achter de dodelijke aanslag in Overasselt beschikten over regelrecht oorlogstuig. De groep had volautomatische aanvalswapens voorhanden. Dat blijkt uit een analyse door de RTL Nieuws Onderzoeksredactie op basis van het strafdossier.

C1: De Koude Oorlog

Niet eerder in de oorlog in Oekraïne zijn er zoveel burgers gewond geraakt of omgekomen als de afgelopen weken, met uitzondering van de beginperiode na de invasie in 2022. Rusland voert het aantal aanvallen verder op en de Amerikanen zetten de Oekraïense president Volodymyr Zelensky ondertussen stevig onder druk. Deze maand worden in Abu Dhabi wellicht mogelijkheden voor een vredesakkoord besproken. Onduidelijk is wie er meepraten en of Oekraïne nog wel steun krijgt van de VS. Het maakt dat Zelensky zich in een steeds lastiger parket bevindt. Bob Deen, Oost-Europa-deskundige en directeur van Instituut Clingendael, ziet de besprekingen daarom vrij somber in. "De VS voeren de druk op Oekraïne op en de Russen houden niet op met schieten." Concessies Oekraïne gelooft niet dat Rusland serieuze vredesbesprekingen zal voeren, zolang Vladimir Poetin denkt dat hij Oekraïne kan dwingen tot overgave. Zeker nu zijn contact met Donald Trump weer inniger is geworden. "Het lijkt erop dat er stappen zijn ondernomen om Oekraïne tot capitulatie te bewegen", zei Zelensky onlangs. Rusland wil dat Oekraïne territoriale concessies doet, terwijl Zelensky niets wil accepteren dat Oekraïne kwetsbaar maakt voor toekomstige aanvallen vanuit Rusland. Hij wil daarom veiligheidsgaranties van bondgenoten. Deen ziet een verschuiving bij Zelensky. "Hij heeft gezegd dat hij bereid is stappen te zetten, ook als dat in eerste instantie zonder Europa moet. Al is een vredesplan niet mogelijk zonder Europa en zonder Oekraïne, je moet ergens beginnen. Dat is nu de cynische gedachte." De VS en Europa moeten zich inspannen voor veiligheidsgaranties voor Oekraïne, vindt Zelensky. Maar met de recente toenadering van de Amerikanen richting Rusland - onder meer met de dieseldeal en het versoepelen van Russische sancties - zijn die allesbehalve zeker. Zo waarschuwden de Amerikanen tijdelijk al niet meer voor Russische raketten; die werden afgevuurd op Oekraïne. En ook Starlink, het satellietnetwerk van Elon Musk dat cruciaal is voor de detectie van Russische drones, werd beperkt. Trumps gezant Steve Witkoff sprak af met Poetin en had zelfs lovende woorden voor hem: "U vindt mijn president Trump zo menslievend. Maar dat bent u ook." EU-buitenlandchef Kaja Kallas beschuldigt de VS ervan Oekraïne onder druk te zetten om zich "onder Poetins voorwaarden over te geven". Poetin zijn zin geven Trump geeft Oekraïne de schuld van de hoge dieselprijzen in zijn land. Volgens critici omdat hij de aandacht wil afleiden van de gevolgen van zijn oorlog met Iran. De Amerikaanse druk op Oekraïne houdt ondertussen aan. Trump wil dat het Oekraïense leger stopt met luchtaanvallen op Russische olieraffinaderijen. Militair-expert Patrick Bolder denkt dat Trump iets van Oekraïne wil om Poetin zijn zin te geven. "Het lijkt erop dat hij Oekraïne onder druk zet met dingen die Poetin goed bevallen." Deen vermoedt dat de VS troepen zal terugtrekken uit Europa. "Troepenafbouw als gebaar naar Rusland." Oekraïne heeft inmiddels moeite om Russische drones, die Oekraïense steden en infrastructuur treffen, te onderscheppen. Kyiv heeft daarvoor Patriot-luchtafweerraketten nodig. Een systeem dat de Amerikanen zullen leveren, maar dat duurt nog een paar jaar. Zelensky moet de wanhoop nabij zijn, denkt Deen. "Hij krijgt steeds minder wapens. Het moet allemaal uit Europa komen, maar er wordt in meer en meer Europese landen gezegd dat steun niet nog lang door kan gaan. En hij ziet een zware winter aankomen. Vandaar dat hij nu wil praten, met wie dan ook." Kwetsbaar "Rusland schroeft de grootschalige aanvallen op de kritieke infrastructuur in Oekraïne verder op", zegt Fabian Hoffmann, expert in militaire rakettechnologie. Rusland richt zich daarmee steeds meer op het vernietigen van de economische basis die Oekraïne in staat stelt door te kunnen vechten. Doelwit zijn elektriciteitscentrales, havens en spoorwegen. En omdat de Russische raketvoorraad groeit en de Oekraïense luchtverdediging slinkt, is het land kwetsbaarder dan ooit: burgers werden de afgelopen tijd vooral gedood door raketten en drones. Toegenomen aantal Russische luchtaanvallen op Kyiv en regio: Als Oekraïne bezwijkt, is dat een catastrofe voor Europa, waarschuwen experts. Europa moet daarom veel meer zelf regelen, zegt Bolder. "Europese lanceercapaciteit, Europese satellieten, Europese radiofrequenties, Europese grondstations. Eigenlijk alles waarvoor we nu nog te afhankelijk zijn van de Amerikanen." Ook in het licht van een door Poetin voorgestelde topontmoeting volgende maand tussen hemzelf, Trump en de Chinese president Xi Jinping, die lijkt gericht op een plan voor een nieuwe wereldwijde machtsverdeling tussen drie sterke leiders. Iets dat goed zal uitpakken voor Rusland, is de vrees. Maar slecht zal zijn voor Oekraïne én Europa.

C1: De Koude Oorlog

Op een militaire basis in de Canadese provincie Alberta zijn doden en gewonden gevallen. Premier Mark Carney spreekt op X van "een ernstig incident dat een grote brand heeft veroorzaakt". Mogelijk gaat het om een explosie.

C2: Historische context en actuele vraagstukken

De Amerikaanse president Donald Trump en zijn Oekraïense ambtgenoot Volodymyr Zelensky hebben naar elkaar uitgehaald na het mislukte staakt-het-vuren voor energiedoelen. Trump zei dat het "makkelijker werken is met Poetin". Zelensky zei "klaar te zijn" met Trumps 'bestand'.

C1: De Koude Oorlog

De relatie tussen de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en de Amerikaanse president Donald Trump heeft een nieuw dieptepunt bereikt. Zelensky voelt zich verraden door Trumps dieseldeal met Rusland. Trump stelt dat het tijd wordt voor een nieuwe Oekraïense president. "Het is het diepste punt sinds die rampzalige ontmoeting in het Witte Huis, anderhalf jaar geleden", zegt Bob Deen, Oekraïnedeskundige en directeur van instituut Clingendael. Hoe kon de bom weer barsten? Sinds Trumps herverkiezing balanceert Zelensky volgens Deen op een dun koord tussen het verdedigen van de Oekraïense belangen en het aan boord houden van de Amerikaanse president. Die balanceeract is nu mislukt. Oekraïense troepen en burgers betalen de prijs: het leger werd deze week deels afgesneden van het Starlink-satellietnetwerk en de VS zou inlichtingen niet hebben gedeeld, waardoor de bevolking niet werd gewaarschuwd voor raketaanvallen. Wat ging er aan deze breuk vooraf? Trump kondigde vorige week tot ieders verrassing aan dat hij een dieseldeal had gesloten met de Russische president Vladimir Poetin. Met die deal hoopt de Amerikaanse president dat de dieselprijs in de VS omlaag gaat. De hoge brandstofprijzen zijn een belangrijk thema in de aanstaande congresverkiezingen. Trump bedankte de Russische Poetin voor de deal en riep vervolgens opnieuw op tot verkiezingen in Oekraïne. "Ik stel voor dat Oekraïne een nieuwe leider kiest die wel een deal kan sluiten", zei Trump. Hij voegde toe dat Poetin wel bereid is een deal te sluiten. Zelensky stak zijn woede over de dieseldeal en over Trumps oproep tot verkiezingen niet onder stoelen of banken. "Poetin is het grote kwaad van deze tijd. Hoe kan Trump zijn vriend zijn?", vroeg Zelensky zich af in een interview met Financial Times. Hij zei ook dat het aan Oekraïners is om een nieuwe leider te kiezen, niet aan Trump. Starlink stilgelegd Dat het Oekraïense leger deze week nog maar beperkt gebruik kon maken van Starlink, was volgens Zelensky geen toeval. "Het was geen technisch probleem, het gebeurde bewust." Defensie-expert Patrick Bolder vindt het zeer zorgelijk dat deze voor Oekraïne cruciale verbinding met één druk op de knop kan worden stopgezet. Met name omdat er wereldwijd geen vergelijkbaar alternatief is. "Starlink-antennes worden gebruikt voor kleine aanvalsdrones, voor de aansturing van artillerie en voor communicatie tussen eenheden." Ontdek hier waarom Starlink zo belangrijk is voor Oekraïne: Starlink-eigenaar Elon Musk zegt dat Starshield, de militaire tak van Starlink, onder het Amerikaanse ministerie van Defensie valt en dat hij daardoor niet het laatste woord heeft over het gebruik van Starshield. "Trump is de opperbevelhebber." Bolder zet vraagtekens bij Musks claim, maar vindt het hoe dan ook onwenselijk dat de controle over dit belangrijke systeem in Amerikaanse handen ligt. "Oekraïne is dus afhankelijk van de grillen van de Amerikaanse president voor het gebruik van Starlink." Psychologie en emotie Inmiddels is de Starlink-verbinding in Oekraïne weer hersteld, maar het vertrouwen tussen Trump en Zelensky allerminst. Analist Deen wijt hun broze verstandhouding aan de compleet verschillende stijlen van de mannen. "Trump denkt vooral aan zichzelf en aan de tussentijdse verkiezingen in Amerika. Hij staat er slecht voor in de peilingen en wil daar iemand de schuld van geven. Hij kiest Zelensky." Zelensky, die inmiddels zou moeten weten hoe Trump met kritiek omgaat, kan het volgens Deen nog altijd niet laten om te zeggen wat hij denkt. "Hij zegt precies de dingen waar Trump zich aan ergert. En ook al zijn de woorden van Zelensky terecht, deze tegenreactie had hij kunnen verwachten. En op het slagveld merken ze de gevolgen." Toch schuilt achter Zelensky's koppigheid ook een strategie, zegt Deen. "Oekraïners vechten niet alleen voor hun veiligheid, maar ook voor hun waardigheid. Dat is een woord dat Zelensky veel gebruikt en dat heel belangrijk is in Oekraïne." Maar in gesprekken met Trump en zijn onderhandelaars kom je met dat principe niet ver, zegt Deen. "Trump, Witkoff en Kushner zijn op zoek naar een deal waar iedereen rijk van wordt. Ze hebben geen oog voor de psychologie en emotie die voor Oekraïne zo belangrijk zijn in deze oorlog. Zolang die wereldbeelden botsen, komen er geen voorstellen uit de VS die aansluiten op wat rechtvaardig is voor de Oekraïners."

C2: Historische context en actuele vraagstukken

Voor Oekraïne is het internetsysteem Starlink cruciaal voor militaire operaties rondom het front. Maar deze week besloten de Amerikanen het systeem ineens te beperken. Dat heeft alles te maken met de politieke spanning tussen Oekraïne en de Verenigde Staten.

C1: De Koude Oorlog

Bij een aanval van de Houthi's op de luchthaven van Riyad zijn zeker dertien mensen omgekomen. Nieuwe beelden tonen de verwoestende explosie.

C1: De Koude Oorlog

C1: De Koude Oorlog

China stelt alles op alles om de AI-race met de Verenigde Staten te winnen, en heeft goede kaarten. Xi Jinping wil van AI een van de pijlers maken onder de Chinese wereldorde, zo betoogt Jan van der Putten.

C1: De Koude Oorlog

Als meisje maakte Irene Butter in Nederland de Jodenvervolging mee. De vredesactiviste schreef een boek over haar ervaringen, onder meer met haar buurtgenoot Anne Frank.

D3: Nederland en de Tweede Wereldoorlog

Ooit bood het natuurgebied Chapada dos Veadeiros onderdak aan gevluchte slaven, nu trekt het natuurliefhebbers en reizigers die er spirituele genezing zoeken.

C2: Historische context en actuele vraagstukken