Biologie

Dit jaar is een nieuw tijdperk begonnen: AI-modellen bereikten het niveau van de beste wiskundigen. Wat betekent dit voor de wetenschap? En welke rol blijft er over voor de mens?

D4: Mens en milieu

Een vriendelijke vogel bij Vogelenzang zweeg als het graf, omringd door camera’s en kijkers.

D3: Biodiversiteit en natuurbeheer·D1: Ecosystemen en populaties

Ragnild (52) is géén donorkind, maar ontdekte dat ze wel een donorvader heeft: in de jaren 80 doneerde hij zijn zaad tientallen keren. "Toen ik dat ontdekte, dacht ik echt dat ik gek werd. Iedereen kon mijn broer of zus zijn."

C2: Voortplanting en ontwikkeling

Jaarlijks belanden 200.000 mensen met pijn op de borst op de Eerste Hart Hulp, terwijl 80 tot 90 procent geen hartinfarct blijkt te hebben. Na jarenlang onderzoek kan een bloedtest nu al bij de patiënt thuis worden ingezet om te bepalen of een rit naar het ziekenhuis nodig is.

C4: Afweer en immuniteit·C1: Stofwisseling van het organisme

Speciaal voor u geselecteerd door de FD-redactie: zes artikelen van de afgelopen week die het lezen deze zondag meer dan waard zijn.

D2: Energie- en kringlopen

Wilde zwijnen, edelherten en reeën op de Veluwe hebben hun gedrag de afgelopen jaren aangepast aan de aanwezigheid van de wolf. Dat concludeert de Faunabeheereenheid Gelderland na monitoring. Die organisatie is verantwoordelijk voor het tellen van wilde dieren en het beheer ervan, oftewel de jacht. Op de Veluwe leven momenteel een kleine honderd wolven, verdeeld over meerdere roedels. Hun aanwezigheid maakt prooidieren alerter en beïnvloedt hoe en wanneer die dieren zich door het gebied bewegen, blijkt uit het onderzoek. Boswachters en terreinbeheerders herkennen die veranderingen. Wilde zwijnen vertonen volgens deskundigen ander, natuurlijker gedrag. Ze bewegen zich vaker in grotere groepen, ook wel rotten genoemd, over de Veluwe. Soms zoeken ze bescherming tussen grote grazers, zoals Schotse hooglanders. Ook komt het voor dat grotere zwijnen een wolf aanvallen die een van hun jongen probeert te grijpen. Ook reeën hebben hun gedrag aangepast. Voor de komst van de wolf konden boswachters vaak vrij nauwkeurig voorspellen waar en wanneer reeën in het bos zouden grazen. Inmiddels verplaatsen de dieren zich meer door het gebied en zijn ze vaker in de avond en nacht actief. De dieren worden met camera's in de gaten gehouden, en daar is hun veranderende gedrag te zien: Floris Leyssius, voorzitter van Vereniging Het Edelhert, ziet dat ook edelherten voorzichtiger zijn geworden. In de eerste weken na de geboorte laten hindes hun kalveren doorgaans alleen achter op een beschutte plek. "Als een edelhert een jong krijgt, wordt het sinds de vestiging van de wolf vaker verstopt aan de rand van het gebied", zegt Leyssius. Volgens hem worden de kalveren ook minder vaak gezoogd, om de verstopplek niet te verraden aan de wolf. Boswachter Frank Theunissen ziet eveneens risico's voor kalveren die op een minder beschutte plek liggen. Edelherten die hun jong in het centrum van het wolventerritorium achterlaten, hebben volgens hem een grotere kans dat het kalf ten prooi valt aan een wolf. Jagers blijven nodig Op de Veluwe worden wilde dieren afgeschoten om het aantal aanrijdingen te beperken en jonge bomen de kans te geven te groeien. De wolf heeft invloed op de wildpopulaties, maar die invloed is volgens de Faunabeheereenheid niet voldoende om de gewenste wildstand te bereiken zonder dieren af te schieten. Wolven jagen onder meer op jonge dieren, zoals kalveren van edelherten en damherten. Hoewel de wolf de groei van populaties wilde zwijnen kan afremmen, betekent dat niet dat hij de omvang van die populaties reguleert tot de aantallen die de provincie heeft vastgesteld. Op de Veluwe zie je veel positieve effecten door de komst van de wolf, aldus Erik Koffeman van de Faunabeheereenheid Gelderland, die de jacht in de provincie coördineert. "Voor het natuurbeheer is de vestiging van de wolf heel positief. Voor agrarische gebieden is dat natuurlijk wel een heel ander verhaal." Voordat duidelijk is hoeveel dieren er moeten worden afgeschoten, worden de dieren op de Veluwe geteld. Dat is door de veranderde verspreiding en het gedrag van de dieren moeilijker geworden. Ook het beheer van diersoorten verloopt anders. "Nu de wilde zwijnen zich in grotere rotten bewegen, kun je op een avond soms maar één zwijn schieten. Na het schot zijn ze allemaal weg", zegt Koffeman. Natuurlijker gedrag Boswachter Teunissen geniet van de veranderingen door de komst van de wolf. "Prooidieren gedragen zich nu veel natuurlijker, voorheen zat er weinig pit in. Nu er een vijand is zijn ze alert en scherp en actiever."

D1: Ecosystemen en populaties·E3: Gedrag en evolutie

Een Britse vrouw van 99 heeft het record voor oudste 'wingwalker' gebroken. Vastgebonden op de vleugel van een dubbeldekker maakte ze in Gloucestershire een vlucht om geld in te zamelen. "Het is een eigenaardig gevoel. Bang was ik niet, omdat ik er zo'n zin in had", reageerde Hilda Duffy achteraf. "Het zal de adrenaline zijn geweest, gemixt met iets anders." Ze zei tijdens de vlucht aan haar vader te hebben gedacht. "Ik ben de oudste van zeven, wat zou hij trots zijn geweest op zijn eerstgeborene." Duffy zamelde met haar stunt 1300 pond in voor de plaatselijke luchtambulance. Ze zei dat ze geïnspireerd was geraakt toen ze in augustus las over Betty Bromage, die op haar 97ste haar eigen record had aangescherpt. Bromage voerde sinds haar 87ste al zes keer zo'n stuntvlucht uit. "Anders verveel ik me", legde ze uit aan de BBC. "Ik mag niet meer autorijden, ik kan niet goed zien en dat frustreert. Dus wil ik de dingen doen die ik nog wel kan." Voor de vlucht, inclusief een looping, draaide ze haar hand niet om: "De kermis is erger". Behalve het record van Bromage brak Duffy ook het absolute leeftijdsrecord voor een wingwalker, dat sinds mei op naam stond van landgenoot Harold Heasman. Die was bij zijn vlucht met 98 jaren en 357 dagen de oudste ooit, maar Duffy is met haar 99 jaar en 21 dagen nipt ouder. In een reactie op Duffy's record, reageerde Bromage strijdlustig: "Ik kan niet wachten tot ik 100 ben om het nog een keer te doen", lachte ze bij de BBC. "Dan versla ik je weer." Harold Heasman heeft nog niet gezegd wat zijn plannen zijn.

D4: Mens en milieu

In een appartement in Zaandam is donderdagochtend brand uitgebroken tijdens het opladen van een fietsaccu. Drie bewoners zijn naar het ziekenhuis gebracht omdat ze rook hebben ingeademd.

D4: Mens en milieu

Bij hevige overstromingen in de Turkse stad Istanbul zijn zeker twee doden gevallen. Dat melden meerdere nieuwszenders uit Turkije. Een 14-jarige jongen overleed nadat hij in een plas water stapte en daardoor werd geëlektrocuteerd. Het kind zakte in elkaar en raakte bewusteloos. Hij werd overgebracht naar het ziekenhuis, maar overleed daar. De Turkse autoriteiten hebben een onderzoek ingesteld naar het incident in de wijk Fatih. Daarnaast is een 34-jarige man is om het leven gekomen nadat hij door het water werd meegesleurd en vervolgens met zijn hoofd op de stoep viel. Ook hij overleed uiteindelijk in het ziekenhuis. Duizenden meldingen De overstromingen zijn het gevolg van sterke regenval, volgens de lokale autoriteiten de ergste sinds 1985. In sommige delen van de stad is volgens de Turkse weersdienst tot dusver 242 millimeter regen gevallen. Bij de hulpdiensten zijn bijna 7000 meldingen van overlast binnengekomen. Op beelden is te zien dat auto's door de straten drijven en dat door aardverschuivingen grote scheuren zijn ontstaan in de wegen. Verder zijn tunnels en metrostations onder water komen te staan. Scholen en overheidsgebouwen blijven door het extreme weer dicht. De autoriteiten van de stad roepen mensen op binnen te blijven en alleen hun huis te verlaten als het echt niet anders kan.

D4: Mens en milieu

De Nederlandse chipmachinemaker ASML heeft een succesvol derde kwartaal achter de rug. Bovendien zegt het bedrijf nu al interesse bij klanten te zien om in de komende paar jaar chipmachines te bestellen. "Veel gesprekken met klanten gaan nu over de periode na 2027", zegt topman Christophe Fouquet bij de presentatie van de kwartaalcijfers. ASML profiteert enorm van de investeringen in kunstmatige intelligentie en andere technologie waarvoor chips nodig zijn. ASML-klanten verwachten dat ze zelf tot zeker 2028 niet aan de vraag naar chips kunnen voldoen, zegt Fouquet. "Voor ons betekent dat op korte termijn meer vraag." ASML heeft naar eigen zeggen nu al veel bestellingen voor 2028 binnengekregen. "Maar er is ook grote belangstelling om nu al bestellingen te plaatsen voor 2029 en soms zelfs 2030." Het betekent dat ASML hard moet werken om aan de vraag naar zijn chipmachines te voldoen. Drie maanden geleden zei het bedrijf dat het zijn capaciteit voor EUV-machines moet vergroten. ASML is het enige bedrijf ter wereld dat chipmachines kan maken met deze technologie, die werkt met extreem ultraviolet licht. Het bedrijf sprak eerder de ambitie uit om in 2027 30 procent meer capaciteit voor deze machines te hebben dan dit jaar. Daar zou in 2028 nog eens 30 procent bovenop moeten. "Maar om eerlijk te zijn, wordt het steeds duidelijker dat 30 procent in 2027 en 30 procent in 2028 er niet voor zal zorgen dat we aan de vraag van onze klanten kunnen voldoen", zegt Fouquet nu. Flinke winststijging De verkoop van EUV-machines is de grootste aanjager van de hogere omzet en winst die ASML boekt. De afgelopen drie maanden verkocht het bedrijf voor 11,6 miljard euro, onder meer door de verkoop van nieuwe machines en upgrades van bestaande machines. De winst kwam in het afgelopen kwartaal uit op bijna 5 miljard euro. Dat is flink meer dan in dezelfde periode de afgelopen jaren: toen was de winst in het derde kwartaal telkens rond de 2 miljard euro. "Al met al zou ik zeggen dat het een zeer, zeer sterk kwartaal was", zei Fouquet. In 2026 heeft ASML tot nu toe ruim 10,6 euro winst gemaakt. Het bedrijf verwacht dit jaar 65 machines naar klanten te versturen, 50 procent meer dan afgelopen jaar. Ook werkt het bedrijf aan upgrades van zijn machines, waardoor klanten in dezelfde periode meer chips kunnen maken. Klanten van ASML zijn onder meer chipmakers TSMC, Samsung en Intel. ASML is een van de grootste bedrijven wereldwijd en is van aanzienlijk belang voor de Nederlandse economie. De Nederlandse chipindustrie is mede dankzij ASML enorm gegroeid in de afgelopen jaren en zorgt voor tienduizenden banen.

A3: Technisch-instrumentele vaardigheden

Een vlucht van Italië naar Australië is afgelopen weekend geannuleerd vanwege een uitbraak van bedwantsen aan boord. Het toestel bleef aan de grond voor een grondige schoonmaak.

D4: Mens en milieu

Overheden en bedrijven hebben samen een plan gemaakt om vier Natura2000-gebieden te herstellen. Daarmee is €50 mln Rijksgeld gemoeid.

D3: Biodiversiteit en natuurbeheer

Zwitserse gletsjers hebben dit jaar een recordhoeveelheid ijs verloren door de intense hittegolven van afgelopen zomer. Wetenschappers spreken van een "buitengewone" ontwikkeling die de watervoorziening in gevaar kan brengen.

D4: Mens en milieu

Artsen van het Radboudumc hebben een operatie ontwikkeld waarmee de clitoris na vulvakanker hersteld kan worden. Bij operaties tegen vulvakanker moet de clitoris soms weggehaald worden, waardoor vrouwen geen orgasmes meer konden krijgen. Een vergelijkbare operatie voor de penis bestaat al veertig jaar.

D4: Mens en milieu

Ouders van kinderen die moeilijk in slaap komen, kunnen bij drogisten en webshops makkelijk terecht voor melatonine en zogenoemde slaapgummies. Toch wordt het gebruik daarvan bij kinderen in een nieuwe richtlijn van de jeugdgezondheidszorg in de meeste gevallen afgeraden. Editie NL-verslaggever ging langs verschillende winkels en keek hoe toegankelijk die middelen nog altijd zijn.

D4: Mens en milieu

Amerikaanse onderzoekers hebben een videogame gemaakt waarmee je kunt ontdekken of iemand zeer waarschijnlijk autisme heeft of niet. Het Nederlandse Autisme Register is 'voorzichtig enthousiast'. "Zo'n game kan heel nuttig zijn."

D4: Mens en milieu·C4: Afweer en immuniteit

Appels zijn groot, bol en sappig. Hoe groeit dat? Heeft een appel een vaatstelsel?

B1: Moleculen en cellen·C1: Stofwisseling van het organisme

Chipmachinemaker ASML smeedt een coalitie van chipfabrikanten om zijn meest geavanceerde High-NA EUV-machine te upgraden, samen met chipgigant TSMC. Het doel: snellere AI-chips.

A3: Technisch-instrumentele vaardigheden

Hun studentenleven komt al aardig op stoom, maar op de universiteit voelen eerstejaars Plantenwetenschappen zich de jonkies.

A4: Oriëntatie op studie en beroep