NOS

De G7-landen zijn het gisteren eens geworden over nieuwe sancties tegen Rusland, onder andere tegen de energiesector. Een effectieve manier om Rusland te treffen is door de schaduwvloot uit te schakelen. Enkele Europese landen lieten op dit gebied recentelijk al hun tanden zien. Waarom komt Nederland niet in actie? Britse commando's enterden zondag in alle vroegte een olietanker die Het Kanaal wilde doorvaren. De tanker, genaamd Smyrtos, behoorde tot de Russische schaduwvloot: schepen die Rusland gebruikt om sancties te omzeilen. Vaak hebben die schepen een registratie in een ander land dan waartoe het schip behoort en varen ze ook onder een andere vlag. De Russische schaduwvloot, bestaande uit meer dan 700 schepen, is al jaren een hoofdpijndossier voor de Europese Unie en de VS. De vloot vervoert zo'n 75 procent van de gesanctioneerde olie uit Rusland. En die olie vormt weer een belangrijke inkomstenbron voor Rusland om de oorlog tegen Oekraïne te financieren. Maar een schip op zee enteren, ook als het een schip van een schaduwvloot is, kan niet zomaar. "Er is afgesproken dat schepen op zee een zekere bescherming genieten", zegt emeritus hoogleraar Internationaal Recht Fred Soons (Universiteit Utrecht). "Zeker een land als Nederland is traditioneel terughoudend ten aanzien van optreden op zee tegen schepen onder een vreemde vlag." Panama en Kameroen Verschillende landen waarvan de schaduwvloot de vlag gebruikte, hebben maatregelen genomen. Bijvoorbeeld Panama: na internationale druk trok dat land registraties in. "Het grote probleem is nu dat de schepen worden geregistreerd onder Kameroense vlag", zegt Luke Wickerden. Hij werkt voor het Finse onderzoeksbureau CREA, dat de Russische schaduwvloot al jaren volgt. "De een na grootste groep schaduwvlootschepen voert nu de vlag van Kameroen." Volgens Wickerden is dit een legitiem schepenregister. "Maar er zijn aanwijzingen dat de overheid van Kameroen niet zelf het register beheert." Ook op Kameroen wordt sinds kort diplomatieke druk uitgeoefend, waarop het land recentelijk 35 registraties introk. Oók die van de Smyrtos. Daarmee voer het schip feitelijk zonder vlag en dat maakte ingrijpen wél mogelijk. Met als resultaat de actie van zondag. De Britten voerden die operatie uit in samenwerking met Frankrijk, dat al eerder schepen van de Russische schaduwvloot enterde. Het VK, Frankrijk en een handvol andere Europese landen hebben recentelijk hun nationale wetgeving aangepast zodat zij een schip mogen benaderen als het zonder vlag vaart. Nederland heeft dit nog niet gedaan. Toch is het volgens hoogleraar Soons niet moeilijk om dit te regelen. "Het is een kwestie van prioriteiten stellen. Het had al veel eerder geregeld kunnen zijn." Dit zorgt weer voor chagrijn in Europa. Zweden, dat de nationale wetgeving ook al heeft aangepast, riep EU-lidstaten gisteren in een brief op om de Russische schaduwvloot beter aan te pakken. "Het is van cruciaal belang dat alle lidstaten de verantwoordelijkheid delen om het ecosysteem dat deze schepen ondersteunt, te beperken." Risico's Onderzoeker Wickerden zegt dat sommige EU-lidstaten bang zijn voor het precedent dat wordt geschapen als ze hun wetgeving aanpassen. Wickerden noemt die angst "overdreven". "Er zijn al precedenten. Het komt nu eigenlijk neer op politieke wil. Alle EU-lidstaten moeten als één optreden om dit aan te pakken." Minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) zegt tegen Nieuwsuur dat nieuwe wetgeving in de maak is. "We zijn als een gek aan het werk op het ministerie om ervoor te zorgen dat die wet heel snel naar de Kamer gaat." Hij verwacht dat de wet vóór het zomerreces nog ter beoordeling naar de Raad van State kan. "Want we willen natuurlijk heel graag die schaduwvloot aanpakken."

"Totaal onnodig." Zo omschrijft een Brits gepensioneerd stel aan de BBC de waarschuwingsschoten van een Russisch oorlogsschip in het Kanaal voor hun Engelse jacht Bright Future. Gistermiddag werden de schoten afgevuurd door matrozen van het fregat Admiraal Grigorovitsj, ruim 30 kilometer ten zuiden van het eiland Wight, buiten de Britse territoriale wateren. Rusland zegt dat het zeilschip te dicht bij hun fregat was gekomen, maar dat spreken de Britse zeilers tegen. "We voeren absoluut niet op ramkoers", zegt Jane Kelvey die samen met haar echtgenoot Alan om 04.00 uur 's ochtends lokale tijd vanuit het Britse Lymington richting de Franse stad Cherbourg was vertrokken. Op een gegeven moment ontwaarden ze in de verte een schip en eenmaal dichterbij zagen ze dat het een Russisch oorlogsschip betrof. Het stel was naar eigen zeggen met hun jacht ongeveer 400 of 500 meter van het schip verwijderd. "Het lag stil, het dreef niet af", vertelt Jane over hun zeiljacht. Vijf geluidsseinen "Toen we dichterbij kwamen, waren er vijf geluidsseinen te horen", zegt Jane, die vertelt dat dit bedoeld was om te vragen of ze het Russische oorlogsschip hadden gezien. "We draaiden onmiddellijk twee graden naar bakboord zodat ze konden zien dat we bewust van koers waren veranderd en het schip hadden gezien." Maar "ongeveer één minuut later" klonken er wederom vijf hoornsignalen. "Onmiddellijk gevolgd door vier of vijf geweerschoten die niet op ons waren gericht. We denken dat de waarschuwingsschoten in de lucht werden afgevuurd." Ondanks de schoten was het stel naar eigen zeggen niet angstig. Zo vertelde Jane grappend aan de journalist dat ze was gaan hurken en haar capuchon over haar hoofd had getrokken "om zichzelf te beschermen". Mislukte pogingen om contact te krijgen Het Russische ministerie van Defensie zegt dat de waarschuwingsschoten werden afgevuurd toen herhaalde pogingen om radiocontact te krijgen, mislukten. Ook het Britse ministerie van Defensie zegt dat schoten werden afgevuurd toen pogingen van de Admiraal Grigorovitsj om contact te leggen met het jacht waren mislukt.

Jeremy Clarkson heeft bekendgemaakt dat bij hem kanker is vastgesteld. De Britse presentator deelde het nieuws in de laatste twee afleveringen van het vijfde seizoen van de populaire landbouwserie Clarkson's Farm, die vannacht in première gingen op streamingdienst Amazon Prime Video. De 66-jarige Clarkson vertelt aan zijn collega's Charlie Ireland en Kaleb Cooper dat hij sinds mei weet dat hij kanker heeft. Volgens hem gaat het om een "agressieve" vorm van de ziekte, maar is die in een zeer vroeg stadium ontdekt. In de serie is ook te zien hoe Clarkson in het ziekenhuis wordt behandeld. Daar zegt hij dat een deel van de behandeling niet volgens plan is verlopen. "Ik zal hier nog een tijdje zijn. Ik weet niet wat er gaat gebeuren", aldus de presentator. Clarkson spreekt in de uitzending ook over zijn toekomst. "Als alles succesvol verloopt, zie ik jullie terug voor seizoen zes. En als dat niet zo is, dan niet. Zorg goed voor jezelf." De presentator waarschuwde eerder deze week al dat de nieuwe afleveringen van Clarkson's Farm voor kijkers "moeilijk om te zien" zouden zijn. Gezondheidsproblemen Het nieuws volgt twee jaar nadat Clarkson een medische ingreep aan zijn hart moest ondergaan na een plotselinge verslechtering van zijn gezondheid. Destijds vertelde hij dat artsen vreesden dat hij zonder behandeling ernstig ziek had kunnen worden. Clarkson verwierf wereldwijde bekendheid als presentator van het autoprogramma Top Gear. Later maakte hij samen met voormalige collega's het programma The Grand Tour. Daarnaast presenteert hij de kennisquiz Who Wants To Be A Millionaire?

Ruim 800.000 Nederlanders wonen in sterk versteende buurten met te weinig groen, waardoor ze extra kwetsbaar zijn voor hitte. Volgens een brede coalitie van maatschappelijke organisaties zijn landelijke maatregelen nodig om die wijken beter bestand te maken tegen steeds warmere zomers. De coalitie presenteert vandaag het manifest Groene ruimte, koele steden tijdens een hittesymposium van de Hogeschool van Amsterdam. Daarin roepen zij het kabinet op om landelijke minimumnormen voor openbaar groen en bomen vast te leggen. Ook zouden gemeenten meer financiële steun moeten krijgen om straten, pleinen en buurten te vergroenen. Aan het manifest doen onder meer Natuur & Milieu, Aedes, de Woonbond, Vereniging Eigen Huis, de ANWB, FNV en IVN Natuureducatie mee. Tegelijkertijd starten de organisaties een landelijke petitie waarmee inwoners hun steun kunnen uitspreken voor meer groen in de openbare ruimte. Groen is geen luxe Volgens de coalitie wordt de urgentie steeds groter. Nederland krijgt vaker te maken met langdurige hittegolven en juist in dichtbebouwde buurten lopen de temperaturen hoog op. In binnensteden kan het volgens cijfers van de Atlas voor de Leefomgeving tot 8 graden warmer zijn dan in het buitengebied. Op straat kan de gevoelstemperatuur tijdens hete dagen oplopen tot 45 graden Celsius. De gevolgen zijn niet alleen merkbaar in het dagelijks leven, maar ook voor de gezondheid. Volgens cijfers van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) veroorzaakt hittestress momenteel ongeveer 250 extra sterfgevallen per jaar. Zonder aanvullende maatregelen kan dat aantal volgens prognoses oplopen tot ongeveer 3800 per jaar in 2050. "Groen is geen luxe, maar een basisvoorwaarde voor gezonde en leefbare buurten", zegt Rob van Tilburg van Natuur & Milieu. Volgens hem ontbreken in veel versteende wijken schaduwrijke plekken, grote bomen en toegankelijke groene ruimtes, waardoor bewoners minder bescherming hebben tegen hitte en schadelijke uv-straling. Hulp vanuit regering Naast gezondheidsrisico's heeft hitte volgens de organisaties ook gevolgen voor de leefbaarheid van buurten. Openbare ruimtes worden minder aantrekkelijk om te verblijven en bewoners blijven vaker binnen. Ook neemt de kans op schade door droogte, hitte en extreme neerslag toe. De coalitie wil dat het kabinet landelijke normen vastlegt voor de hoeveelheid groen en boomkroonbedekking in buurten. Met boomkroonbedekking wordt de hoeveelheid oppervlakte bedoeld die wordt overschaduwd door bladeren en takken. Daarnaast willen de samenwerkende instantie dat er een actieplan komt om uiterlijk in 2035 de meest versteende wijken aan te pakken. Volgens de initiatiefnemers kunnen gemeenten die opgave niet alleen uitvoeren. Zij willen daarom dat het kabinet landelijke normen vastlegt en gemeenten financieel ondersteunt bij de vergroening van buurten.

Voor de G7-top in Évian aan het Meer van Genève heeft Frankrijk zware veiligheidsmaatregelen genomen. Met 16.000 man veiligheidspersoneel is het kuuroord nu een van de zwaarst beveiligde plekken ter wereld. Emmanuel Macron ontving Donald Trump voor het openingsdiner. De relatie tussen beide presidenten is in Trumps tweede termijn naar een dieptepunt gezakt. In een interview met de Franse zender TF1 zei Macron dat hij hoopt op een "respectvolle, maar stevige discussie" met de Amerikaanse leider. "Ik ben pragmatisch," zei hij. "Ik draag maar één tenue, en dat is dat van Frankrijk." Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, hoopt op meer stabiliteit na de eerste aanzet tot een akkoord tussen de VS en Iran. Want de bijeenkomst komt op een spannend moment, zo kort na die aankondiging. Op de agenda staan ook de economische gevolgen van de Iran-oorlog. Tot grote ergernis van de Amerikaanse president wordt die door anderen 'niet de onze' genoemd. Maar de gevolgen voor hen zijn wél groot. Trump eist hulp bij het openen van de Straat van Hormuz. Daarvoor ligt een Brits-Frans plan klaar, maar landen willen pas bijdragen nádat het daar rustig is geworden. De druk zal groot zijn de komende dagen al met harde toezeggingen te komen. Macron zei daarover tegen TF1 dat het vliegdekschip Charles de Gaulle "binnen twee à drie dagen kan worden ingezet." De bijeenkomsten in de wandelgangen zijn minstens zo belangrijk. De Oekraïense president Zelensky hoopt op rechtstreeks overleg met Trump. De Amerikaans-Russische onderhandelingen over een eind aan de oorlog zitten muurvast; Zelensky zal aandringen op meer luchtverdediging. Wat is de G7? De G7 top is een bijeenkomst van de grootste zeven westerse economieën van de wereld. Dat zijn de VS, Canada, Japan, het VK, Frankrijk, Duitsland en Italië. Ook de EU is er altijd bij. Tot 2014 was Rusland ook bij de vergaderingen, maar na de annexatie van de Krim was het land niet langer welkom. De G7-vergadering duurt tot woensdag. De leiders praten vooral over de economische situatie. Vandaag is de Oekraïense president Zelensky uitgenodigd voor overleg over de oorlog in zijn land. Leiders van Egypte, de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar praten mee over de situatie in het Midden-Oosten. Ook staan de scheve handelsrelatie met China en AI op de agenda. De band tussen de Amerikanen en de andere G7-landen staat onder grote druk. Trump dreigde begin dit jaar met annexatie van Groenland, legde de EU heffingen op en zet de Europeanen onder druk zo snel mogelijk veel meer te gaan doen voor hun eigen verdediging. De Amerikaanse president is zó impopulair in Europa dat zelfs de Italiaanse premier Meloni afstand neemt. Het Europese vertrouwen in de VS onder Trump is verder gedaald, bleek vorige week uit onderzoek. Makkelijk zal het niet worden overeenstemming te bereiken; met Trump in de buurt is ruzie nooit ver weg. Als hij dit keer wél tot het einde blijft én iedereen de G7-top zonder al te veel kleerscheuren verlaat, is de bijeenkomst geslaagd en zal gastheer Macron opgelucht ademhalen. Waar de relatie tussen Macron en Trump tien jaar geleden nog iets weg had van een bromance, is die de afgelopen jaren flink bekoeld. "Er wordt veel te veel gepraat en maar wat geroepen", zei Macron in april, nadat Trump had gedreigd uit de NAVO te stappen. "We hebben behoefte aan stabiliteit, rust en vrede. Dit is geen show." Het bleef niet bij woorden alleen. Macron houdt druk op Rusland met de coalition of the willing, de landen die Oekraïne bijstaan. Frankrijk zette dit jaar ook stappen om nauwer samen te werken met andere Europese landen op het gebied van kernwapens. Toch lijkt de Franse strategie voor deze top vooral gericht op een charmeoffensief. Het belangrijkste is om te voorkomen dat de Amerikaanse president vroegtijdig vertrekt zoals vorig jaar in Canada. Om dit voor elkaar te krijgen grijpt Macron terug op een beproefde tactiek: de kunst van het verleiden. Eerder was Trump al eregast bij de 14 juli-parade en de heropening van de Notre Dame. Deze week dineert hij na afloop van de top in het Château de Versailles. Tussen het marmer en het goud zullen Macron en Trump proosten op de 250-jarige onafhankelijkheid van de VS. En wie weet, op een geslaagde G7.

Goedemorgen! Het is de tweede dag van de G7-top in Frankrijk en de Oekraïense president Zelensky is te gast. In Luxemburg wordt gediscussieerd over de meerjarenbegroting van de EU, en Frankrijk speelt in New Jersey tegen Senegal op het WK. Eerst het weer: vanochtend komen wolkenvelden voor maar is er ook ruimte voor af en toe zon. Verder komt lokaal eerst een enkele bui voor. Vanmiddag steeds meer zon bij maxima tussen 19 en 25 graden. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier alles over de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten? Wat heb je gemist? Ireen Wüst is door sportkoepel NOC*NSF benoemd tot chef de mission van de Olympische Zomerspelen van 2028 in Los Angeles. Bevalt die samenwerking, dan zal ze die functie ook bekleden tijdens de Winterspelen van 2030 in de Franse Alpen. De 40-jarige oud-schaatsster neemt in Los Angeles het stokje over van Pieter van den Hoogenband, die onlangs moest vertrekken bij NOC*NSF. In de Alpen treedt ze mogelijk in de voetsporen van Carl Verheijen. Wüst is de eerste vrouw die chef de mission is van de valide sporters. Paralympische ploegen hadden al eerder een vrouw als chef de mission met Esther Vergeer en Thea Limbach. Wüst is met zes gouden, vijf zilveren en twee bronzen medailles de meest gedecoreerde olympiër uit de Nederlandse geschiedenis en bovendien de enige atleet ter wereld die op vijf verschillende Winterspelen een gouden medaille heeft veroverd. Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: Kaapverdië heeft voor een enorme stunt gezorgd door met 0-0 gelijk te spelen tegen topfavoriet Spanje. De WK-debutant en nummer 64 in de FIFA-ranking weerstond knap de alsmaar oplopende druk van de Spanjaarden, die twee jaar geleden nog Europees kampioen werden. De held van Kaapverdië in Atlanta werd de 40-jarige doelman Vozinha, die onder contract staat bij de Portugese tweededivisionist Grupo Desportiva de Chaves. Bij Spanje begon sterspeler Lamine Yamal op de bank. De aanvaller van FC Barcelona miste het einde van afgelopen seizoen vanwege een hamstringblessure, maar bondscoach Luis de la Fuente liet hem zoals eerder aangekondigd wel invallen. Ook hij kon het verschil niet maken. Fijne dag!

"Ik vind 'het Nederland-ticket' echt prachtig klinken." Na deze woorden in de Tweede Kamer van GroenLinks-PvdA-leider Klaver eind april ging het snel. Premier Jetten zei: "Die nemen we mee!" en nu, ruim zeven weken later, is het er. Een kortingsticket voor treinreizen in de zomer, geïnspireerd op het Deutschlandticket bij de oosterburen. Vanaf vandaag kunnen reizigers het Nederland-ticket aanschaffen en ermee reizen. Vijf vragen over hoe het precies werkt en of het een opmaat is naar meer. Hoe werkt het? Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt reizen met de trein in de daluren en weekenden. Het gaat om het abonnement 'flex dal vrij', dat normaal bij de NS bijna 128 euro per maand kost. De lagere prijs geldt tot 1 september. En het maakt niet uit met welke treinvervoerder een reiziger reist, want het werkt zowel in de regionale treinen als die van de NS. Alleen internationale treinen zoals de Eurostar en ICE doen niet mee. Daluren Daluren zijn de tijden buiten de ochtend- en middagspits, wanneer het over het algemeen iets rustiger is in de trein. Doordeweeks is dat vóór 06.30 uur, tussen 09.00 en 16.00 uur en na 18.30 uur. Zaterdag en zondag vallen helemaal onder de daluren. Waarom een kortingsticket? Het Nederland-ticket is een idee van Kamerlid De Hoop (destijds GL-PvdA, vorige week officieel omgedoopt tot Progressief Nederland) en kreeg steun in een debat over de hogere brandstofprijzen. "Ik hoop dat mensen die normaal minder snel de trein pakken, er deze zomer wel gebruik van maken en ontdekken dat de trein best een goed alternatief is voor de auto", zei De Hoop. Staatssecretaris Bertram, verantwoordelijk voor het openbaar vervoer, bleek enthousiast en sprak de hoop uit dat mensen door het kortingsticket "meer van het ov gaan houden". In de Tweede Kamer klonk ook kritiek op het plan, want werkenden zouden er weinig aan hebben omdat de korting alleen buiten de spits geldt. Initiatiefnemer De Hoop erkent dat, maar bracht daartegen in "dat werkenden vaak gewoon een reiskostenvergoeding krijgen". Het ticket is volgens hem vooral bedoeld voor dagjesmensen, die bijvoorbeeld bij familie of vrienden op bezoek gaan. Wat scheelt het in de kosten? Vooral op de langere afstanden kan het Nederland-ticket van 49 euro voordelig uitpakken. Zo is iemand die reist tussen Groningen en Deventer nu 55 euro kwijt voor een retour. Met het nieuwe abonnement reis je dus goedkoper en de rest van de maand zelfs helemaal gratis (in de daluren). Op kortere afstanden duurt het langer voordat het abonnement voordelig is. Zo is de treinrit tussen Den Bosch en Eindhoven (16,80 euro voor een retour) na drie keer heen en weer goedkoper met het Nederland-ticket. Om de treinvervoerders te compenseren, trekt het kabinet maximaal 118 miljoen euro uit. Mocht het abonnement zo'n succes worden dat de kosten voor de overheid hoger uitvallen, kan de proef eerder worden stopgezet. Is dit hetzelfde als het Deutschland-ticket? Nee. Hoewel de inspiratie voor het Nederland-ticket uit Duitsland komt, zijn de verschillen groot. Zo geldt het ticket hier alleen in de trein, terwijl Duitsers er in het hele openbaar vervoer gebruik van kunnen maken, dus ook in bussen, trams en metro's. En anders dan in Nederland geldt het Deutschlandticket de hele dag, ook in de spits. Het abonnement is een succes in Duitsland: een op de vijf inwoners boven de 16 jaar heeft het. Ook blijkt uit onderzoek dat Duitsers door het ticket minder vaak de auto nemen. Wat gebeurt er na de zomer? Vanaf 1 september stopt het abonnement en keert alles terug bij het oude. Wel leeft er al langer de wens bij partijen in de Tweede Kamer om met een vast kortingsticket te komen, bijvoorbeeld voor mensen die minder te besteden hebben. Deze zogeheten Onderwegpas kwam er uiteindelijk niet omdat de onderhandelingen tussen het kabinet en de vervoerders vastliepen. Zo zijn vervoerders bang inkomsten mis te lopen bij de invoering van een vast kortingsticket. Staatssecretaris Bertram wil nog niet zeggen of het Nederland-ticket een opmaat is naar meer, mocht het initiatief een succes worden. "In dat geval gaan we kijken wat dit experiment heeft opgeleverd en ga ik met de vervoerders om tafel zitten om te kijken of we met een nieuw voorstel kunnen komen." Over een permanent kortingsticket zegt ze: "Nee, dat is echt te snel."

Artsen van vier verschillende ziekenhuizen die tijdens corona op de intensive care werkten, zeggen tegen Nieuwsuur dat zij patiënten hebben geweigerd die zij onder normale omstandigheden wél hadden opgenomen. Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen zeggen bovendien dat zij minder patiënten doorstuurden naar het ziekenhuis. Tijdens de parlementaire coronaverhoren stelden sleutelfiguren, onder wie oud-premier Mark Rutte, de afgelopen weken dat Nederland nét geen 'code zwart' bereikte. Maar artsen noemen dat een "papieren werkelijkheid". Zij vinden dat dit benoemd moet worden in de enquête. Bij 'code zwart' zijn er meer patiënten dan bedden, en artsen moeten kiezen wie wel en geen plek krijgt. Dat zo'n scenario volgens het kabinet officieel niet plaatsvond, kwam volgens de artsen alleen doordat zij minder patiënten doorstuurden en opnamen. "Er was wél code zwart, alleen lagen ze hier niet voor de ziekenhuisdeur, doordat wij ze niet meer instuurden", zegt huisarts Jan Palmen uit Heerlen. "Die mensen zijn thuis overleden. Wie zegt dat het 'net geen code zwart' was, doet dat voor de bühne." '75-plussers namen we bijna niet meer op' "Niemand durft het hardop te zeggen, maar wij hadden op de ic de ongeschreven regel dat je een wel heel goede conditie moest hebben om als 75-plusser nog te worden toegelaten", zegt een ic-arts van een ziekenhuis in Zuid-Holland. Hij sprak met Nieuwsuur maar blijft anoniem, omdat het gesprek volgens de persvoorlichting "niet volgens de procedure" was. Het kabinet hamerde er tijdens corona voortdurend op dat ziekenhuizen niet mochten bezwijken. Artsen zeggen te hebben geanticipeerd op schaarste. Ic-arts Bernard Fikkers van het Radboudumc: "De ic's lagen vol. Je gaat scherpere keuzes maken dan je anders had gedaan." Dat beaamt Jan-Willem Sels van het Maastricht UMC+: "Oudere patiënten met meerdere aandoeningen, of patiënten waar je over twijfelde, die nam je veel minder snel op." Fikkers schat dat zijn ic-afdeling "enkele tientallen mensen" niet heeft opgenomen, "die anders wel waren opgenomen". Voormalig ic-hoofd Peter van der Voort (UMCG): "In de eerste golf hadden we bijna niemand ouder dan zeventig, want er waren al heel veel selecties gedaan door huisartsen en verpleeghuisartsen om patiënten niet eens naar het ziekenhuis te sturen." Een anonieme verpleeghuisarts uit Noord-Holland zegt: "Wij verpleeghuisartsen deden er zelf ook aan mee; we stuurden minder mensen door. We voelden de angst voor een beddentekort." Huisarts Adrie Evertse zegt dat hij door de dreigende schaarste minder mensen doorstuurde dan anders. Ziekenhuizen in zijn regio lieten ook minder mensen toe, zegt hij. 'Honderden doden door schaarste' Geriater Marcel Olde Rikkert, voorzitter van de commissie 'code zwart' van het Radboudumc, benadrukt dat voor een deel van de niet-toegelaten ouderen een ic-behandeling geen redding was geweest. "De kans op herstel was klein en de behandeling is zwaar." Toch schat hij dat landelijk zeker enkele honderden ouderen wél gered hadden kunnen worden met een ic-plek, maar die niet kregen - en buiten het ziekenhuis zijn gestorven. En het gaat niet alleen om oudere coronapatiënten. Van der Voort: "We namen bijvoorbeeld geen mensen meer op die een slechte afweer hadden, bijvoorbeeld als gevolg van een kankerbehandeling of transplantatie." Hoogleraar Loek Leenen, destijds traumachirurg bij het UMC Utrecht, kreeg voor diverse acute patiënten geen ic-bed, bijvoorbeeld voor verkeersslachtoffers met zwaar hersenletsel. Hij deed landelijk onderzoek en constateert dat in de eerste golf zo'n zestig ernstig gewonde patiënten zijn overleden doordat zij geen ic-bed kregen. Over de hele pandemie schat Leenen dat het om 200 tot 300 patiënten gaat. "Zij kregen niet de levensreddende zorg die ze nodig hadden. Coronapatiënten gingen altijd voor. Het was hier elke dag code zwart vanwege de schaarste." Nederlandse aanpak Nederland koos in de pandemie voor een strategie van 'maximaal controleren'. Besmettingen mochten hoog oplopen, en pas als de ziekenhuizen vol dreigden te lopen, greep het kabinet in. Het ministerie van Volksgezondheid hanteerde daarbij een beperkte definitie van code zwart: daar was pas sprake van als alle ic-bedden vol lagen, ook een deel in Duitsland, en artsen niet meer op medische gronden konden kiezen, maar bijvoorbeeld moesten loten. Dit heette 'fase 3c'. Nederland kwam volgens het ministerie nooit verder dan 'fase 2d'. Doordat het ministerie nooit code zwart uitriep, kwam de verantwoordelijkheid voor het maken van moeilijke keuzes dagelijks op de schouders van de artsen te liggen, zeggen die. Van der Voort: "Het drukt nog altijd zwaar op het geweten van zorgprofessionals. Als het ministerie code zwart had afgekondigd, had ons dat rugdekking gegeven bij de lastige familiegesprekken. Maar de schaarste werd nooit expliciet gemaakt of erkend." Wijzen naar Italië Tijdens de coronaverhoren wordt Italië geregeld opgevoerd als schrikbeeld. Voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel wees op beelden uit Bergamo, waar het "totaal misging": patiënten stonden "voor de deur van het ziekenhuis" en "konden niet worden geholpen". Een "Bergamo-situatie", met niet genoeg bedden voor alle patiënten, bleef Nederland volgens toenmalig zorgminister Tamara van Ark bespaard. "Code zwart hebben we gelukkig niet bereikt", zei ze. Oud-premier Rutte noemde code zwart een "ramp van niet te beschrijven omvang", maar zei dat het "uiteindelijk allemaal net gelukt" is. Artsen bestrijden dit beeld. Als alle patiënten die zij gewoonlijk een ic-bed hadden gegeven waren opgenomen, was er volgens hen meermaals sprake geweest van code zwart. Huisarts Esther Palmen: "Als je dit drama niet benoemt zoals het is, kun je er geen lessen uit trekken voor de toekomst." Ook geriater Olde Rikkert vindt dat in de enquête benoemd moet worden "wat feitelijk gespeeld heeft" in plaats van "wat er net niet" gespeeld heeft. "We moeten van deze pijn leren en zorgen dat dit zich niet meer kan herhalen." Het ministerie wil tijdens de enquête niet ingaan op vragen over corona.

Goedemorgen! Vandaag is de uitspraak in de zaak tegen de Noorse Marius Høiby, de zoon van de Noorse kroonprinses Mette-Marit, en op het WK voetbal speelt België vandaag zijn eerste wedstrijd. Eerst het weer: de dag start vanmorgen met veel bewolking en een spatje regen. Vanmiddag krijgt de zon veel ruimte en blijft het overal droog. Het wordt 16 tot 21 graden bij een zwakke tot matige west- tot noordwestenwind. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier alles over de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten? Wat heb je gemist? De VS en Iran hebben afspraken gemaakt over een einde aan de oorlog en de opening van de Straat van Hormuz. Dat meldt premier Sharif van Pakistan, dat bemiddelde bij de onderhandelingen. Sharif spreekt van "een vredesakkoord", dat ook betrekking heeft op de oorlog in Libanon. De ondertekening staat komende vrijdag in Zwitserland gepland. Op tafel moet dan een zogeheten memorandum van overeenstemming liggen, een basisstuk voor verdere onderhandelingen tussen beide partijen. Zo'n memorandum is juridisch niet-bindend. Pakistaanse functionarissen zeggen tegen persbureau AP dat er zestig dagen worden uitgetrokken voor de vervolggesprekken. Die termijn kan worden opgerekt. De VS en Iran hebben bevestigd dat ze tot afspraken zijn gekomen, maar details daarover zijn niet eenduidig. Sharif schrijft dat de twee landen het eens zijn geworden over een "onmiddellijke en permanente beëindiging van militaire operaties op alle fronten". Maar zowel de VS als Iran geeft aan zich pas vanaf vrijdag aan bepaalde punten te willen houden. Wedstrijdverslag Oranje Het Nederlands elftal is het WK gisteravond begonnen met een 2-2 gelijkspel tegen Japan. Crysencio Summerville leek in Dallas de matchwinner te worden, maar de Japanners maakten in de 88ste minuut gelijk via Daichi Kamada. Bekijk hier de samenvatting: Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: Voorafgaand aan de eerste wedstrijd van Oranje op het WK tegen Japan, liepen in Dallas zo'n vijftienduizend supporters mee in de traditionele Oranjemars. Fijne dag!

Tijdens het WK warmt het Nederlands elftal zich op in een shirt dat is ontworpen door het Amsterdamse streetwearmerk Patta, in samenwerking met Nike en de KNVB. Vincent van de Waal, creatief-directeur van Patta, noemt het belletje dat hij zo'n twee jaar geleden van Nike kreeg "een grote eer". De vraag van het Amerikaanse sportmerk was volgens Van de Waal even simpel als veelomvattend: ontwerp een shirt voor het Nederlands elftal dat gedragen kan worden in de VS, Mexico en Canada. Verder was de boodschap: doe wat jullie willen, houd ons op de hoogte en succes ermee. Dat Nike bij het Amsterdamse bedrijf uitkwam en het de vrije hand gaf, is niet vreemd. In 2023 lanceerde Patta een shirt samen met FC Barcelona en het ontwerpt met Nike sneakers, waaronder de populaire Wave-lijn die steevast binnen enkele uren uitverkoopt. Connectie met de straat Binnen Nike wordt het relatief kleine Patta, met alleen een hoofdwinkel op de Amsterdamse Zeedijk en filialen in Milaan, Londen en Lagos, gezien als een belangrijke partner. Door met Patta de handen ineen te slaan, weet Nike zijn connectie met 'de straat' te versterken, zegt campagnestrateeg Omar Kbiri. "Patta brengt hen dichter bij de subculturen." "Het klopt dat onze band met Nike hecht is, toch blijft dit project heel bijzonder", zegt Van de Waal. "Wij zijn voetbaljongens, een ontwerp maken voor de KNVB is iets groots. Wij wisten meteen: de lat ligt hoog. De hele wereld kijkt hiernaar." Toch verschilt het creatieve proces volgens Van de Waal niet veel met het maken van een ontwerp voor ieder ander shirt: je begint met een leeg vel waarop geschetst wordt. "We wisten meteen dat shirt geluid moest maakt. Het moest opvallen, iets teweeg brengen. Dat hoort bij ons." Brooklyn en The Bronx Patta werd in de jaren negentig opgericht door Edson Sabajo (1972) en Guillaume Schmidt (1978), vrienden uit Amsterdam van Surinaamse komaf, die in het pre-internettijdperk aanliepen tegen de beperkingen van schoenenwinkels. De sneakers die zij in videoclips uit New York zagen, gedragen door hiphop-iconen als Mobb Deep, de Wu-Tang Clan en Nas, waren in Amsterdam niet te koop. Dus vlogen ze zelf maar naar Amerika om daar in Brooklyn en The Bronx de sneakers te kopen die zij in Nederland niet konden vinden. Met tassen vol schoenen keerden zij terug naar Amsterdam. Op straat begon hun schoencollectie op te vallen. "hoe komen jullie daaraan?", werd gevraagd. "Kunnen jullie ook voor ons sneakers regelen?" Sabajo en Schmidt begonnen op en neer te vliegen naar de VS. De handel die toen ontstond, groeide uit tot het modemerk Patta, schoen in het Surinaams. Het assortiment is in de loop der jaren uitgebreid met t-shirts, truien, jassen, overhemden, tassen, sokken, aanstekers, asbakken en wat al niet meer. Het merk is inmiddels zo hip dat zelfs NBA-ster Lebron James het draagt, net als rapper Raekwon van de Wu-Tang Clan. "Er zijn wereldwijd weinig andere merken die de coolheid van Patta benaderen", zegt Kbiri. "Er lijkt geen maat op te staan." Ala kondre-ketting Voor het warming-up-shirt liet Patta zich inspireren door de bi-culture achtergrond van het bedrijf. Het shirt is voorzien van tulpen en leeuwen, maar ook van de Surinaamse ala kondre-ketting, een in Suriname populair sieraad dat de verschillende bevolkingsgroepen van het land symboliseert. Van de Waal: "In het Nederlands elftal zitten spelers met allemaal verschillende achtergronden en culturen, net als bij ons. Wij hebben dat in één shirt samen willen brengen." Toch was niet iedereen blij met het ontwerp. Nadat online een lanceringsvideo was uitgekomen waarin een Surinaamse brassband een eigen versie van het Wilhelmus speelt, kwam er op sociale media kritiek los. Het shirt en de video zouden "woke" zijn en niet "het echte Nederland" laten zien. Van de Waal: "Het past bij deze tijd. Mensen schreven dat er geen Nederlanders in de video zitten, maar wij zijn allemaal Nederlanders. Dit is wie wij zijn." Ook Kbiri zag de negatieve reacties langskomen. "Dit kon je verwachten. Het maakt de keus van de KNVB om met Patta samen te werken extra dapper." Het shirt was afgelopen vrijdag binnen enkele uren uitverkocht. Meer speciale shirts dit WK Nederland is niet het enige land met speciale shirts dit WK. Frankrijk draagt shirts ontworpen door het Parijse modehuis Jacquemus, Canada heeft shirts van NOCTA, het merk van rapper Drake en Engeland is in zee gegaan met het skatemerk Palace. De Verenigde Staten werken samen met het luxe merk Off-White en Nigeria laat zich tijdens de warming-up kleden door de Nigeriaanse kunstenaar Olaolu Slawn.

Goedemorgen! Nederland speelt vandaag zijn eerste WK-wedstrijd, tegen Japan, en in het Zeeuwse Axel is een stille tocht voor de slachtoffers van het dodelijke auto-ongeluk van afgelopen week. Eerst het weer: vandaag is er een mix van wolken en zon, in het binnenland valt lokaal een enkele bui. Het warmt op naar 16 tot 18 graden bij een matige tot aan de kust vrij krachtige noordwestenwind. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier alles over de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten? Wat heb je gemist? In Scheveningen hebben vannacht mensen hun huis moeten verlaten vanwege een grote brand in een visrokerij. Bij de brand kwam veel rook vrij. Het bedrijf staat midden in een woonwijk bij de haven van Scheveningen. De eerste melding over de brand kwam rond 00.45 uur binnen. De brandweer sloopte een deel van het pand om het vuur beter te kunnen bestrijden. Om 04.25 uur had de brandweer het vuur onder controle. Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: Een van de weinige Vikingzwaarden die in Nederland zijn gevonden, wordt vanaf vandaag in het Stadsmuseum Doetinchem tentoongesteld. De sabel dateert uit 855 na Christus en werd halverwege de vorige eeuw gevonden in de Oude IJssel. Fijne zondag!

Van onze Correspondent is een serie van de makers van podcast De Dag. Iedere zondag maken we kennis met een van de correspondenten van de NOS, het land waar ze wonen en de verhalen die wat hen betreft meer aandacht verdienen. Vandaag: Rudy Bouma, correspondent Verenigde Staten & Canada. Luister hier: Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren! Rudy woont en werkt nu een kleine drie jaar in Washington. Toen hij aankwam was Joe Biden nog president. Bouma vertelt dat hij goed voorbereid was op de tweede termijn van Trump: hij volgde hem al in Nederland, maar toch blijkt de stortvloed aan nieuws van zijn regering erg vermoeiend. "Je wordt zo overspoeld dat je soms heel goed moet nadenken: wat doet hij nou echt?" Hoe is het werken nu? Ook zonder auto, zoals Bouma? Heeft hij zorgen over zijn veiligheid? En hoe kijkt hij naar de grote verbouwing van de stad Washington? En die drukte, hoe pakt Rudy dat aan? "Mijn voorganger noemde ons beroep: vakkenvuller. En zo zie ik het ook." In de podcast vertelt Bouma hoe hij van journalist bij Nieuwsuur die diep in de dossiers duikt correspondent werd. Tijdens de opname krijgt Rudy kippenvel, omdat we teruggaan naar een fijn moment in zijn jeugd. Hij wilde van jongs af aan al een journalist worden die reizend z'n verhalen maakt voor tv; hij leeft dus nu zijn droom: "Ik denk er niet vaak over na, maar het is natuurlijk fantastisch." Volgende week is de laatste in deze serie, met Daisy Mohr, correspondent Midden-Oosten, vanuit de Libanese hoofdstad Beiroet. Heb je een vraag aan haar, stuur die dan naar dedag@nos.nl. Presentatie en montage: Marco Geijtenbeek Redactie: Lars Hulshof Eindredactie: Rosanne Sies

Een belangrijke verkeersader in het Ruhrgebied is tot en met volgend weekend afgesloten voor onderzoek naar bommen en munitie uit de Tweede Wereldoorlog. Het gaat om de A40 (Venlo-Duisburg-Dortmund), een van de drukste snelwegen van Duitsland. Midden in het dichtbevolkte Ruhrgebied worden twee bruggen in de weg vernieuwd. Voor de werkzaamheden bij Mülheim is bodemonderzoek nodig. Omdat er aanwijzingen zijn dat in de grond nog WO2-bommen zitten, gebeurt dat met uiterste precisie. Al met al gaat het om slechts 20 meter asfalt. Het wegdek moet zorgvuldig worden verwijderd. Na het bodemonderzoek en een eventuele ontmanteling van explosieven wordt de weg weer hersteld. Voor de afsluiting van tien dagen is daarom geen alternatief, zegt de wegbeheerder. De afsluiting leidt vermoedelijk tot grote verkeershinder in de regio. Duizenden bommen per jaar Onderzoek naar achtergebleven oorlogsmunitie is in Duitsland nog steeds aan de orde van de dag. Alleen al in de deelstaat Noordrijn-Westfalen, waar nu ook wordt gezocht, zijn vorig jaar ruim 2100 explosieven onschadelijk gemaakt. Bijna 300 daarvan waren zware bommen. In heel Duitsland zijn het er jaarlijks rond de 5000. Het Ruhrgebied is in de Tweede Wereldoorlog zwaar gebombardeerd. De regio telde veel staalfabrieken en stond bekend als 'wapensmederij van het Duitse Rijk'. Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog? Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.

Goedemorgen! Fusiepartij Pro en de VVD houden vandaag een partijcongres en Marokko en Brazilië spelen hun eerste WK-wedstrijd tegen elkaar. Eerst het weer: Veel bewolking en af en toe wat regen of een kortstondige bui. Vooral vanmiddag ook een beetje zon. Fris met slechts 16 tot 19 graden en een flinke aanhoudende westenwind. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier alles over de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten? Wat heb je gemist? Onder het puin van het gebouw in Amsterdam waar donderdagnacht een zware explosie was, zijn geen slachtoffers gevonden. Volgens de brandweer is de zoektocht naar mogelijke slachtoffers inmiddels beëindigd. Ook is er geen gevaar meer voor nieuwe explosies. De politie hervat in de ochtend het onderzoek naar het incident. Hulpdiensten waren vrijdag urenlang bezig met het gecontroleerd slopen van delen van het gebouw. Daarbij werd rekening gehouden met de mogelijkheid dat zich nog mensen onder het puin bevonden. Ook waren er meldingen dat er mogelijk explosieven lagen. Rond middernacht was er een zware explosie bij het gebouw in Amsterdam Nieuw-West waar ook een sportschool is gevestigd. Kort daarna brak brand uit en stortte een deel van het gebouw in. Honderden omwonenden werden uit voorzorg geëvacueerd. Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: Thuisland Verenigde Staten heeft de eerste wedstrijd in groep D van het WK 2026 gewonnen van Paraguay. Na een indrukwekkende eerste helft stond de VS, dat de hele wedstrijd veel beter was dan Paraguay, al met 3-0 voor. Uiteindelijk eindigde het duel dat werd geleid door de Nederlandse scheidsrechter Danny Makkelie in 4-1. Fijne zaterdag!

Nieuwsuur ging in de haven van Rotterdam op stap met een Britse ondernemer die anderhalf miljoen dollar betaalde voor een partij olie en de opslag daarvan. Alleen kon hij noch zijn olie, noch de opslag vinden. Luisteren? Deze aflevering kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren! Fraude met olieopslag in de Rotterdamse haven neemt steeds professionelere vormen aan. Het is uitgegroeid tot een miljoenenbusiness die volgens deskundigen inmiddels de veiligheid van deze kritieke infrastructuur bedreigt. Nieuwsuur-verslaggever Mark Schrader dook in de wereld van de spook-olie en vertelt in de podcast hoe het werkt en wat de risico's zijn. Reageren? Mail dedag@nos.nl Presentatie en montage: Elisabeth Steinz Redactie: Judith van de Hulsbeek Eindredactie: Rosanne Sies

De afgezette Zuid-Koreaanse oud-president Yoon Suk-yeol, die al was veroordeeld tot levenslang, heeft ook nog een celstraf gekregen van 30 jaar voor droneprovocaties boven Noord-Korea. Een rechtbank in Seoul achtte bewezen dat hij in 2024 opdracht gaf tot dronevluchten boven de Noord-Koreaanse hoofdstad Pyongyang om de spanningen op het Koreaanse schiereiland op te voeren. Volgens de rechtbank handelde Yoon samen met toenmalig minister van Defensie Kim Yong-hyun. De twee zouden hebben geprobeerd bij Noord-Korea militaire reacties uit te lokken, waarop in Zuid-Korea een staat van beleg kon worden uitgeroepen. Propagandafolders De rechtbank oordeelde dat de acties de militaire belangen van Zuid-Korea hebben geschaad. Door de droneoperaties zouden militaire capaciteiten zijn blootgelegd, terwijl Noord-Korea zijn verdedigingsmaatregelen kon versterken. Ook voormalig defensieminister Kim Yong-hyun heeft een celstraf van 30 jaar gekregen. Noord-Korea beschuldigde Zuid-Korea er in oktober 2024 van driemaal drones boven Pyongyang te hebben laten vliegen om propagandafolders uit te strooien. De Zuid-Koreaanse regering ontkende dat destijds niet expliciet. Het ministerie van Defensie verklaarde alleen dat het de beschuldigingen niet kon bevestigen of ontkennen. De spanningen tussen beide landen liepen daardoor op, maar leidden niet tot militaire confrontaties. De advocaten van Yoon reageerden kritisch op het vonnis. Zij stellen dat de dronevluchten een reactie waren op duizenden met afval gevulde ballonnen die Noord-Korea eerder dat jaar naar Zuid-Korea had gestuurd. Volgens de verdediging ondermijnt de uitspraak de nationale veiligheidsbelangen van Zuid-Korea. Het is nog niet bekend of Yoon in beroep gaat. Eerder levenslang Yoon was al veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf wegens het uitroepen van de staat van beleg in december 2024. Die maatregel hield slechts zes uur stand. Parlementsleden wisten ondanks een blokkade van militairen en politie het parlement binnen te komen en stemden voor opheffing van de noodmaatregel. Kort daarna werd Yoon geschorst, vervolgens afgezet via een afzettingsprocedure en uiteindelijk definitief uit zijn ambt gezet door het Constitutioneel Hof. Aanklagers stelden dat Yoon een crisissituatie wilde creëren om tegenstanders uit te schakelen en zijn macht te consolideren. Tegen de veroordeling tot levenslang is zowel Yoon als het Openbaar Ministerie in beroep gegaan. De aanklagers hadden in die zaak de doodstraf geëist. Yoon zit sinds juli 2025 vast. Tegen hem lopen nog meerdere strafzaken.

Mogelijk krijgen te weinig borstkankerpatiënten een speciale gentest waarmee wordt gekeken of chemotherapie nodig is voor hun behandeling. Dat blijkt uit onderzoek van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) in samenwerking met de Universiteit Twente. In 2024 kreeg een op de drie patiënten de test. "Dit kan betekenen dat vrouwen onnodig chemotherapie krijgen", zegt hoofdonderzoeker Sabine Siesling. Risicobepalend In Nederland worden de gentesten MammaPrint en Oncotype DX ingezet voor vrouwen boven de vijftig met borstkanker in een vroeg stadium en met specifieke tumoren. De tests brengen de genen van de tumor in kaart en voorspellen daarmee de kans op terugkeer van de kanker. De artsen gebruiken de resultaten om te kijken of chemotherapie zinvol is en bespreken dit met de patiënt. Sinds 2023 worden de tests gedekt door de verzekering. Voordat ze werden vergoed, kreeg slechts 9 procent van de patiënten die in aanmerking kwamen de test. Sinds de tests worden vergoed, is dat gestegen naar 37 procent, blijkt uit het onderzoek. Dat betekent dat ongeveer twee derde van de patiënten die wel in aanmerking kwamen, de test niet kreeg. Volgens de onderzoekers zouden dat in 2024 zo'n duizend vrouwen kunnen zijn geweest. Wel of geen chemotherapie Van de mensen die de test wel ondergingen, en een hoog risico op uitzaaiingen bleken te hebben, kreeg meer dan 80 procent chemotherapie. Patiënten met een laag risico kregen in minder dan 10 procent van de gevallen chemotherapie. Van de patiënten die in aanmerking kwamen voor een gentest, maar deze niet kregen, onderging meer dan de helft chemotherapie. "Dit suggereert dat het ontbreken van testinformatie kan leiden tot een ruimere inzet van chemotherapie dan nodig is", zegt Siesling. Chemotherapie kan leiden tot heftige en soms blijvende bijwerkingen, zoals haaruitval, geheugenproblemen en vermoeidheid. In een vervolgonderzoek gaan de onderzoekers van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en de Universiteit Twente kijken naar redenen waarom de test niet breder worden ingezet.

NASA krijgt er op sociale media flink van langs vanwege de volledig mannelijke selectie voor de Artemis III-missie. Die vlucht is een voorbereiding op de eerste Amerikaanse maanlanding sinds 1972. Op de Artemis II-missie was een van de vier astronauten aan boord een vrouw. Eerder deze week werd de selectie voor Artemis III bekendgemaakt, en deze keer blijkt er geen enkele vrouw bij te zijn. Ook de astronaut die als backup is geselecteerd is een man. Vrouwelijke astronauten en wetenschappers hebben zich kritisch uitgelaten over die keuze, onder wie Emily Calandrelli, die mee vloog op een korte ruimtevlucht met Blue Origin. "Het is teleurstellend. Artemis is de tweelingzus van Apollo. Laten we deze fout niet meer maken." Wetenschapscommunicator Camille Bergin zegt op Instagram dat "het voelt alsof we een stap terug maken." De keuze voor een volledig mannelijke crew is opvallend. Zo'n 40 procent van NASA's actieve astronauten is vrouw. Sinds SpaceX in 2021 begon astronauten naar ruimtestation ISS te vervoeren is het slechts twee keer voorgekomen dat er geen vrouw bij was en bij een daarvan ging het om een reddingsmissie voor een zieke astronaut. Woedende reacties NASA-hoofd Jared Isaacman heeft op X gereageerd op de teleurgestelde en soms woedende reacties die het ruimtevaartagentschap krijgt. Volgens hem is er alleen gekeken naar de kwaliteiten en expertise van de astronauten voor deze specifieke missie. "Niemand moet hier iets achter zoeken", aldus Isaacman. "Onze laatste astronautenklas bestond voor meer dan de helft uit vrouwen. We selecteren de beste astronauten om onze doelen te bereiken." De NASA-directeur wijst er daarbij op dat astronauten voor verschillende missies trainen. Sian Proctor, die in 2021 een ruimtevlucht maakte samen met Isaacman, hoopt desondanks dat het bij Artemis IV, die de eerste maanlanding in ruim 50 jaar moet gaan uitvoeren, anders zal gaan. "Felicitaties aan de crew van Artemis III. Jullie succes zal de weg bereiden voor de volledig vrouwelijke crew van Artemis IV!"

Bij een parenclub in Lelystad is vannacht rond 05.45 uur brand uitgebroken. Het pand, dat onlangs werd aangekocht door de gemeente, moet als verloren worden beschouwd, schrijft Omroep Flevoland. Het vuur ontstond door nog onbekende oorzaak in een bijgebouw en sloeg daarna over naar het hoofdgebouw. De parenclub was sinds kort niet meer in bedrijf. Voor zover bekend raakte niemand gewond. Vanochtend was de brand nog steeds uitslaand. De brandweer is met veel mensen aanwezig, maar er wordt niet geblust omdat het pand niet meer te redden is. Rond 06.45 uur was de gevel al volledig afgebrand. De brandweer probeert te voorkomen dat het vuur overslaat naar een naastgelegen pand. In het gebouw waren ook gasflessen aanwezig, meldt Omroep Flevoland. Er waren meerdere knallen te horen. Er komt ook veel rook vrij, maar doordat het nauwelijks waait trekt die vooral recht omhoog, aldus een woordvoerder van de brandweer. De overlast voor omwonenden blijft daardoor beperkt. Nieuwbouwwijk De gemeente Lelystad heeft het pand waarin parenclub Party Players gevestigd zat onlangs gekocht voor bijna 4 miljoen euro. In de buurt komt een nieuwbouwwijk en de gemeente vond een swingersclub op dertig meter afstand van woningen onwenselijk. Bovendien zou de bouw van de woningen vertraging kunnen oplopen door juridische procedures door de eigenaren van de club. De gemeente was van plan het pand te slopen, maar heeft nog niks gezegd over de brand.

Leeftijdgenoten wiskundeles geven of een personeelshandboek maken voor een bedrijf: het kan allemaal binnen de praktijkgerichte havo van het Calvijn College in Goes. Na de zomer mogen alle havo's in Nederland waarschijnlijk zulke praktijkgerichte programma's aanbieden. Het Calvijn College doet - samen met 239 andere havo's - mee aan een pilot die het ministerie van Onderwijs drie jaar geleden begon. Doel van het praktijkgerichte havo-onderwijs is dat leerlingen hun talenten breder ontwikkelen. De hoop is ook dat de havo zo beter aansluit op het hbo en de arbeidsmarkt. En ook al is het nog een pilot: in Goes bepalen de cijfers voor de praktijkgerichte vakken mede of leerlingen zijn geslaagd. Ze horen vandaag de uitslag. Duidelijker onderscheid Op het Calvijn College kunnen leerlingen in 4 havo kiezen uit vier richtingen: techniek, zorg, economie en educatie. Ze krijgen praktijk- en theorielessen die hen voorbereiden op het examenjaar, waarin ze een dag per week buiten de deur stage lopen. "Tijdens hun stage onderzoeken ze praktische vraagstukken. Bijvoorbeeld hoe een bedrijf het wagenpark kan elektrificeren of jonge werknemers kan aantrekken," zegt docent en coördinator Arjan Witte van het Calvijn College, dat al sinds 2016 praktijkgericht onderwijs aanbiedt aan havisten. "Zo maken we duidelijker onderscheid tussen havo en vwo." Voor de klas Hannah Minderhoud weet al jaren dat ze net als haar ouders het onderwijs in wil. "Het is een soort extra gen in onze familie", grapt ze. Ze koos daarom voor de richting 'educatie', die haar voorbereidt om docent te worden. Hannah liep stage als wiskundedocent op een andere locatie van het Calvijn College. "Wiskunde is heel duidelijk omdat er allemaal regels zijn. Als leerlingen iets snappen door mijn uitleg, dan vind ik dat heel leuk." Ongemotiveerde leerlingen treedt ze "met een grapje en een lolletje" tegemoet. "Het is een beetje een gewaagde uitspraak, maar ik denk dat er niemand is die helemaal niets heeft gedaan in mijn lessen." Personeelshandboek Jaargenoot Declan Ogba liep stage bij een techbedrijf. "Daar waren veel ongeschreven regels, dus ik heb samen met mijn stagebegeleider een personeelshandboek gemaakt. Daarin vind je bijvoorbeeld regels voor ziekmelden, gedrag en wat je op sociale media plaatst. Tijdens mijn stage bleek dat ook niet duidelijk was waar je terecht kon bij ongewenst gedrag. Dat is nu wel geregeld." De bedoeling is dat alle havo's in Nederland vanaf komend schooljaar praktijkgerichte vakken kunnen aanbieden, zegt een woordvoerder van het ministerie van Onderwijs. Het ministerie schat dat het aandeel havo-vestigingen dat die vakken aanbiedt komende jaren kan oplopen tot 75 procent. Snel resultaat "De praktijkgerichte havo wint aan terrein omdat havo-leerlingen theoretische kennis in de praktijk willen toepassen", zegt Wendie Lenssen, programmaregisseur van Havo-P, een organisatie die scholen ondersteunt bij het praktijkgericht havo-onderwijs. Havo-leerlingen willen volgens haar ook snel resultaat zien van hun inspanning. "Dat motiveert en kan een positief effect hebben op het slagingspercentage, dat onder druk staat. Ook proberen we met praktijkgerichte programma's beter aan te sluiten bij het hbo." Na de zomer begint Hannah Minderhoud met de opleiding tot wiskundedocent in Utrecht. "Door mijn stage heb ik denk ik een voorsprong. Ik heb een veel beter beeld van het vak gekregen dan wanneer ik alleen een dagje had meegelopen. Ik weet hoe het is om voor een groep te staan en de verantwoordelijkheid te hebben om een klas iets te leren."

Een internationaal team van wetenschappers heeft in de Indische Oceaan een walviskerkhof gevonden dat groter, ouder en dieper is dan eerder gevonden locaties. Verspreid over een lengte van 1200 kilometer moeten er op 7 kilometer diepte miljoenen karkassen liggen, van miljoenen jaren oud tot vrij recent. Het gaat om een gebied in de Diamantinatrog, een onderzeese kloof die werd gevormd toen Australië losbrak van Antarctica. Tijdens 33 duiktochten met een bathyscaaf vonden onderzoekers uit China, Italië en Nieuw-Zeeland in 2023 bijna 500 plekken met skeletten. Die plekken lagen ruim 2 kilometer dieper dan het diepste kerkhof dat tot nu toe was gevonden. Op bijna elke plek waar de onderzoekers afdaalden in de oceaan, werden resten gevonden. Vaak werden er bij duiktochten tientallen tegelijk aangetroffen op korte afstand van elkaar. De onderzoekers troffen een grote variëteit aan van soorten, van een Antarctische dwergvinvis van 5 meter lang tot verschillende soorten spitssnuitdolfijnen. De oudste botten die werden aangetroffen waren 5,3 miljoen jaar oud. De wetenschappers troffen ook een uitgestorven soort aan die nog niet bekend was, die hebben ze Pterocetus diamantinae genoemd, naar de vindplaats. Het onderzoeksteam speculeert dat de V-vorm van de trog een rol heeft gespeeld bij het ontstaan van dit walviskerkhof. Dode dieren kwamen door de stroming als het ware in een fuik terecht, waarna ze naar de bodem zakten. Daarnaast zal de aanwezigheid van de ontbindende karkassen ook geleid hebben tot meer activiteit hier: de rottende resten zijn een vruchtbare voedingsbodem voor allerlei dieren, waardoor ook weer nieuwe walvissen werden aangetrokken om jacht te maken op dat zeeleven. Volgens de onderzoekers kunnen deze eilandjes van leven in een verder onherbergzame omgeving veel zeggen over hoe het leven zich heeft aangepast aan deze diepe, duistere wereld onder enorme druk van het water. Op de resten werden allerlei diersoorten gevonden, zoals zeekomkommers, mossels, kokerwormen, slangsterren en kwallen. Omdat veel soorten daarvan totaal nieuw zijn voor de wetenschap, gaan onderzoekers ervan uit dat deze plek nog jaren bestudeerd zal worden. "Dit onderzoek is zeg maar de eerste trailer van een reeks spektakelfilms", beschrijft een paleontoloog het bij publicatie in vakblad Nature. "Ik hoop dat er nog veel klappers zullen volgen."

Ondanks aanhoudende protesten houdt de Albanese premier Edi Rama vast aan de plannen voor een luxeresort van de dochter en schoonzoon van de Amerikaanse president Trump, midden in beschermd natuurgebied. Eerder dit jaar prikten Ivanka Trump en haar man Jared Kushner nog een vorkje met premier Rama in een restaurant in de buurt van Zvernec, in het gebied waar een deel van de 10.000 hotelkamers van het resort moeten komen. De rest staat gepland voor het eilandje Sazan vlak uit de kust, voormalig militair gebied en nu nog onbewoond. Het echtpaar was gevallen voor de ongereptheid en prachtige natuur tijdens een eerdere tocht op een luxe jacht van een bevriend zakenman, vertelde Ivanka Trump in een podcast. Zvernec ligt in een rivierdelta. Op de goudgele stranden en in de bosachtige omgeving leven nu nog onder meer meer flamingo's en andere vogelsoorten, schildpadden en de monniksrob, een bedreigde soort zeehond. Milieubeschermers stonden anderhalf jaar geleden al op hun achterste benen, nadat Kushner en Trump hun plannen hadden bekendgemaakt. Zij vrezen onherstelbare schade aan het kwetsbare leefgebied van de zeldzame dieren. Al snel meldden zich ook de bewoners van het dorp Zvernec: zij zeggen dat Kushner de grond voor het project koopt van mensen die helemaal geen eigenaar zijn, en stapten naar de rechter. Flamingo's Het was een gevecht in de achterhoede waar vooral buitenlandse media over berichtten, vanwege de betrokkenheid van de familie Trump. Dat veranderde toen eind mei de eerste bulldozers het strand en aanpalend groen begonnen om te ploegen. Even buiten Zvernec verscheen een hek; milieuactivisten filmden hoe een privaat beveiligingsbedrijf hen hardhandig afvoerde. Dat was het startschot voor de massale protesten die elke avond duizenden mensen in Tirana op de been brengen. "Albanië is niet te koop", scanderen ze, en ze dragen plastic flamingo's mee als mascotte. Megaprojecten Premier Rama piekert er niet over de investering van 4 miljard euro aan zich voorbij te laten gaan. "Dit project gaat door zolang ik aan de macht ben", zei hij vorige week. Hij wijst op de economische voordelen en honderden extra banen in een van de armste landen van Europa, dat tijdens het communisme en de nasleep ervan lang achterbleef. Tegenstanders vinden dat de toeristische ontwikkeling en de daarmee gepaard gaande bouw aan de kust te snel gaat, en hebben ook vraagtekens bij de ene na de andere woontoren die in Tirana verrijst. Verder hekelen ze de niet-transparante besluitvorming en contracten. Rama besluit over megaprojecten zonder discussie in het parlement, laat staan met bewoners of andere belanghebbenden. Aanklager Op die autoritaire stijl en schimmige constructies is al langer kritiek, maar veel Albanezen zien tot nu toe geen geloofwaardig alternatief voor Rama. Zijn grootste tegenstander, oud-premier Sali Berisha, zit zelf tot over zijn oren in corruptiebeschuldigingen en staat voor de rechter. De protesten waarvoor die zijn aanhang regelmatig optrommelt, zijn dan ook weinig geloofwaardig. Dat ligt anders voor de demonstraties van nu: daar zit geen politieke beweging achter. Dat maakt ze gevaarlijker voor Rama, helemaal omdat zich ook Albanezen aansluiten die niet zozeer zorgen hebben over het milieu, maar de premier om andere redenen zat zijn. Wat hem ook niet helpt, is dat de gezaghebbende speciaal aanklager voor corruptie begin deze maand een onderzoek heeft geopend naar de gang van zaken rond het project. Die staat bekend als onafhankelijk en heeft meerdere hoge politici tot aftreden gedwongen of achter de tralies gekregen. Oorlog Rama slaat intussen wild om zich heen. Hij spreekt van een hybride oorlog, rept van buitenlandse inmenging en beschuldigde nieuwszender CNN in een rechtstreeks uitgezonden interview op barse toon van het verspreiden van nepnieuws. Het definitieve ontwerp van het project staat nog helemaal niet vast, en de milieueffecten moeten nog onderzocht, briest hij. Maar wie er dan bij Zvernec is begonnen met ploegen en waarom, kon hij niet duidelijk maken. Onderzoeksjournalisten diepen intussen vergunningen op waarop wel degelijk de namen van een bedrijf van Kushner staat. Dat is eigendom van een hele trits houdstermaatschappijen die zijn ondergebracht bij een Nederlands trustkantoor. De demonstranten gaan intussen vastbesloten door en plannen later deze maand ook een grote bijeenkomst in Zvernec. Intussen moet het Kushner ook duidelijk zijn dat zijn projecten op de Balkan niet per se met gejuich worden ontvangen. Zijn plannen voor een Trump Tower in de Servische hoofdstad Belgrado trok hij in december in. Toen ook daar bewoners de straat op gingen, en de verantwoordelijk minister werd aangeklaagd voor de vervalsing van documenten.

Goedemorgen! De voormalige ministers Koolmees en Van Ark worden gehoord door de parlementaire enquêtecommissie naar de coronacrisis. Er komt een uitspraak in een rechtszaak tegen het Mauritshuis en bondcoach Koeman geeft een persconferentie. Eerst het weer: de dag start droog en zonnig. In de middag volgen lokaal stevige regen- en onweersbuien. Het wordt 15 tot 17 graden bij een matige zuidwestenwind. Ook de komende dagen verlopen wisselvallig bij 18 graden. Vanaf zaterdag wordt het droger. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten: Dit is er vannacht gebeurd: Het Amerikaanse leger heeft luchtaanvallen uitgevoerd op Iran. Op meerdere plekken in het zuiden van het land zijn explosies gehoord, melden Iraanse staatsmedia. Het is een vergelding voor de crash van een helikopter voor de kust van Oman. Iran heeft geantwoord met drone- en raketaanvallen op Amerikaanse bases in Bahrein, Jordanië en Koeweit. Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: In de Japanse stad Utsunomiya, gelegen ten noorden van Tokio, is de beer gevangen waar bijna honderd scholen voor werden gesloten. Het dier werd aangetroffen in de buurt van een woning en uiteindelijk uitgeschakeld met een verdovingsgeweer. Er was dagenlang gezocht naar het wilde beest. Tijdens de zoektocht werd de beer gespot bij een lokaal regeringskantoor, een lagere school, een winkelcentrum en bij de universiteit. Wilde beren vormen een groeiend probleem in Japan. Fijne dag!

De politiek zit in zijn maag met het wietexperiment, nu blijkt dat Philip Morris (tegenwoordig Altria geheten) er een nieuwe markt in ziet. De tabaksfabrikant wil indirect miljoenen euro's investeren in de grootste Nederlandse wietkweker die meedoet aan het overheidsexperiment, ontdekten De Groene Amsterdammer en Investico. Het wietexperiment duurt tot 2029. In die periode mogen coffeeshops in tien gemeentes legaal wiet verkopen, om te onderzoeken welke gevolgen dat heeft voor de criminaliteit en veiligheid. De coffeeshops nemen de wiet af van een aantal grote Nederlandse telers, die aan strikte voorwaarden moeten voldoen. Eén van die grote telers is CanAdelaar uit Hellevoetsluis, dat ook wel bekend is van de klachten over stankoverlast. Het beursgenoteerde Cronos Group staat op het punt dit bedrijf over te nemen. En een grote aandeelhouder van Cronos Group is weer sigarettenfabrikant Altria, dat onder meer achter het merk Marlboro zit. Overname tegenhouden Cronos Group zegt dat er op dit moment nog een integriteitsonderzoek van het ministerie van Justitie en Veiligheid naar de overname loopt. CDA en GroenLinks-PvdA willen nu weten wat het kabinet kan doen om die tegen te houden. Hoewel Progressief Nederland voor het wietexperiment is, maakt de partij zich zorgen. "Er is een extra risico ingekomen van een investeerder die het niet zo nauw neemt met de regels" zegt Kamerlid Lisa Vliegenthart. "Ze hebben jaren laten zien dat ze agressieve marketing voeren, de gezondheidsrisico's bagatelliseren en invloed uitoefenen op wetenschap." CDA-leider Bontenbal sluit zich daarbij aan: "Het feit dat een tabaksfabrikant eerst probeert iedereen verslaafd te maken aan sigaretten en nu blijkbaar markt ziet in wiet, vind ik geen goed nieuws", zegt Bontenbal. "Wat mij betreft gaan we zo snel mogelijk stoppen met de tabaksindustrie deze ruimte te geven." Het CDA is altijd al tegen het wietexperiment geweest. Toch heeft de partij er in het coalitieakkoord mee ingestemd om het in ieder geval tot 2029 door te zetten. "Het blijkt maar eens te meer dat het wietexperiment een slecht idee is", vindt ook ChristenUnie-leider Mirjam Bikker. "Kennelijk heeft de regering het wietexperiment niet goed op orde, want de tabakslobby kan zich inkopen. We moeten cannabis niet promoten via een tabaksproducent met slechte papieren." Strenge regels D66 is net als Pro in principe voorstander van het wietexperiment, omdat zo kan worden onderzocht of het helpt de georganiseerde misdaad weg te houden van de teelt en verkoop van wiet. D66-leider Jan Paternotte ziet dan ook nu geen aanleiding om in te grijpen. "Ik ben van dit tabaksbedrijf geen fan, maar van de georganiseerde misdaad nog een stuk minder", zegt D66-leider Jan Paternotte. "We hebben tientallen jaren geprobeerd om wiet te verbieden. Dat heeft niks opgeleverd, daarom proberen we het nu op een ander manier." Paternotte vindt vooral dat de regels goed moeten worden gehandhaafd, bijvoorbeeld voor het maken van reclame. "Ze doen in de tabaksindustrie gekke dingen, dus daar moeten we bovenop zitten. Dat gaat lukken, want we hebben strenge regels. Ik hoop vooral dat die bedrijven in de toekomst belasting gaan betalen als ze hier wiet gaan verkopen." De VVD, in principe ook voorstander van het wietexperiment, wilde geen inhoudelijke reactie geven.

Het lijkt afgelopen nacht rustig te zijn gebleven in het Midden-Oosten na de raketaanvallen over en weer van Iran en Israël gisteren. Zowel Israël als Iran meldde gistermiddag te stoppen met aanvallen, al blijft dat staakt-het-vuur uiterst fragiel. Zo stelt Iran als voorwaarde dat Israël Libanon niet opnieuw aanvalt. Israël lijkt juist als voorwaarde te stellen dat het door Iran gesteunde Hezbollah geen aanvallen uitvoert. Dat lijkt afgelopen nacht niet te zijn gebeurd. Volgens de Amerikaanse president Trump hebben Israël en Iran afgesproken elkaar "ongeveer een week" met rust te laten. Trump stond journalisten kort te woord in New York, waar hij de derde finalewedstrijd bijwoonde tussen de basketbalploegen New York Knicks en San Antonio Spurs bijwoonde. De in New York geboren Trump werd luid uitgejoeld door de New Yorkse basketbalfans. 'Goed gesprek met Netanyahu' Hoewel Trump en de Israëlische premier Netanyahu de afgelopen weken regelmatig met elkaar in conflict kwamen stelt Trump nu dat hij "een heel goed gesprek" heeft gehad met de Israëlische premier. "Hij werd aangevallen en sloeg terug en nu stoppen ze ermee." Vandaag werd ook bekend dat gisteren een Apache-helikopter van het Amerikaanse leger is neergestort in de buurt van de Straat van Hormuz. De twee mensen aan boord zijn gered, meldt The New York Times. Volgens Trump gaat het goed met ze. Wat er precies is gebeurd met de helikopter, is nog onbekend. Later op de dag komt de regering met een verklaring, zegt de president. Trump zei ook dat de VS en Iran "heel dicht bij een sterke deal zijn, waarbij het maken van nucleaire wapens et cetera in welke vorm dan ook" wordt verboden. Hij stelt dat die deal er binnen enkele dagen kan zijn, maar dat zegt zijn kabinet al weken. Nog altijd komen er vrijwel geen schepen door de Straat van Hormuz door de Iraanse blokkade en het Amerikaanse antwoord daarop.

Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) waarschuwt voor de effecten van de voorgestelde kabinetsmaatregelen voor mensen met een beperking of chronische ziekte. Het Nibud heeft voor verschillende groepen de kosten van de maatregelen uit zowel het coalitieakkoord als uit de vorige kabinetsperiode in beeld gebracht. Die lopen hoog op. Zo is er een verhoging van het verplichte eigen risico en een verlaging van de Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten. Daarnaast wordt de huishoudelijke hulp uit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) afgeschaft, gaat een aantal geneesmiddelen uit het basispakket en vervallen de aftrek van specifieke zorgkosten en een tegemoetkoming voor arbeidsongeschikten. Het kabinet wil verder een eigen bijdrage invoeren voor wijkverpleging, de Wmo, en de jeugdzorg. "We hebben gezien dat vooral mensen die gebruikmaken van meerdere zorgvormen geraakt worden door een stapeling van maatregelen", zegt Nibud-directeur Mattias Gijsbertsen. Honderden euro's op achteruit Dat zijn bijvoorbeeld ouders met een gehandicapt kind, of volwassenen die gehandicapt en afgekeurd zijn of een uitkering hebben. Deze groep gaat er met zo'n 100 tot 300 euro per maand op achteruit. Dat bedrag komt boven op het bedrag dat mensen met een beperking of chronische ziekte sowieso al meer betalen dan mensen zonder beperking: gemiddeld zo'n 100 tot 400 euro per maand, aldus Gijsbersten. Het Nibud geeft een voorbeeld: een alleenstaande met een bijstandsuitkering en een motorische beperking heeft elke maand al 241 euro aan hogere uitgaven. Dat zijn bijvoorbeeld kosten van een lift of hogere energiekosten. Als gevolg van de voorgenomen maatregelen zou daar 160 euro per maand bovenop komen. In totaal betaalt de alleenstaande met een beperking dan 401 euro per maand meer dan een alleenstaande zonder beperking. 24 uur per dag zorg Niels van Hoorn (48) heeft SMA, waardoor zijn spierkracht steeds verder afneemt. Hij is een van de personen die door de maatregelen zouden worden getroffen. Tot zijn ziekte verergerde werkte hij in de scheepsbouw: hij ontwierp verlichting voor megajachten, maar toen hij corona kreeg ging dat niet meer. "Ik zat na het eten aan tafel te slapen." Na een vergeefse poging tot re-integratie werd Van Hoorn afgekeurd. Inmiddels wordt hij 24 uur per dag verzorgd door zijn vrouw, onder meer bij het opstaan, douchen en aankleden. Ook zijn twee zoons, van wie de jongste tien jaar is, helpen hem soms mee, bijvoorbeeld met het sokken aantrekken. Van Hoorn schat dat de verhogingen hem zo'n duizend euro netto extra per maand zouden kunnen kosten. Op dit moment kost zijn ziekte hem al veel geld - zijn eigen inkomen is weggevallen en zijn vrouw moet veel voor hem zorgen. Dat lukt door "sparen, geld apart zetten en keuzes maken van wat je wel en niet gaat doen". Op uitjes zoals naar de dierentuin of vakantie gaan moet bespaard worden. Hoeveel het kabinet precies zal besparen met de maatregelen is nog niet duidelijk. De coalitie wil bijna 6,5 miljard euro bezuinigen op sociale zekerheid. Het kabinet heeft eerder gezegd 350 miljoen euro aan compensatie te willen vrijmaken voor mensen met een beperking of chronische ziekte, maar hoe dat verdeeld gaat worden is nog onduidelijk. De politiek is nog bezig met een eigen onderzoek, dat voor de zomer wordt verwacht. Nibud-directeur Gijsbertsen benadrukt dat het kabinet goed moet kijken waar de stapeling van maatregelen mensen het meest raakt. Daar zou het moeten compenseren, het liefst voordat de maatregelen ingaan. Het kabinet heeft de 350 miljoen euro toegewezen aan gemeenten om te verdelen, maar de Vereniging van Nederlandse Gemeenten laat weten dat zij chronisch zieken vaak niet kunnen helpen, omdat het niet tot hun taak hoort. Daarnaast zegt de VNG dat de groep zeer divers "en lang niet iedereen is bij de gemeente bekend". Van Hoorn biedt het kabinet vandaag een bundel van ervaringsverhalen aan, samen met met de vereniging Ieder(in), een koepelorganisatie voor mensen met chronische ziekte of beperkingen. Daarmee hopen ze de politiek duidelijk te maken wat de stapeling van zorgkosten betekent in het dagelijks leven van mensen met een chronische ziekte of beperking.

Goedemorgen! Zes verdachten van een explosie bij een synagoge in Rotterdam in maart komen voor de rechter. En vandaag begint de Duitse bondspresident Steinmeier zijn staatsbezoek aan Nederland. Eerst het weer: de ochtend begint het droog, daarna wordt het wisselvallig. In de middag zijn er stevige buien, met veel wind en kans op onweer. Het wordt rond de 17 graden. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten: Dit is er vannacht gebeurd: Mensen met een chronische ziekte of beperking kunnen er de komende jaren financieel flink op achteruitgaan. Dat blijkt uit berekeningen van het Nibud. De budgetorganisatie wil dat het kabinet kijkt naar compensatie voor huishoudens die er het meest op achteruit gaan. De plannen van het kabinet kunnen leiden tot honderden euro's per maand aan extra zorgkosten. Dat raakte de gezinnen extra zwaar omdat huishoudens waar iemand ziek is of een beperking heeft, vaak al veel extra kosten hebben. Ander nieuws uit de nacht: Fijne dag!

Het gebruik van AI-modellen als ChatGPT, Gemini en Claude dringt steeds verder door in ons dagelijks leven, óók op de werkvloer. Regels voor het gebruik zijn er vaak nog niet, waardoor organisaties nauwelijks zicht hebben op de informatie die werknemers in de modellen stoppen. Deskundigen waarschuwen voor de risico's die dat met zich meebrengt. Werknemers in allerlei sectoren hebben inmiddels ontdekt hoe generatieve AI - zoals deze modellen worden genoemd - hun werk efficiënter kan maken. Een arts kan het gebruiken om snel een verwijsbrief op te stellen, een advocaat om een dossier samen te vatten, een journalist om een interview uit te werken. Maar deze handelingen zijn niet zonder risico. Persoonsgegevens, bedrijfsgeheimen of vertrouwelijke dossiers kunnen zo ongemerkt in openbare AI-systemen terechtkomen. AI-gebruik door werknemers dat buiten het zicht gebeurt van de organisatie waarvoor ze werken, wordt 'Shadow AI' genoemd. "De grootste risico's zitten in medewerkers die willen werken met AI, maar niet goed weten hoe ze dat veilig moeten doen", zegt Jan van der Put. Hij is ethisch hacker en directeur van een cybersecuritybedrijf dat veel werkt voor de Rijksoverheid. Volgens hem gaat het vooral mis bij organisaties die nog geen duidelijke afspraken hebben gemaakt over AI-gebruik. "Dan gaan werknemers zelf aan de gang met bijvoorbeeld ChatGPT en gooien ze daar data in waar mogelijk persoons- of bedrijfsgegevens in zitten, zonder dat ze zich dat realiseren. Of zich bewust zijn van de privacy-instellingen van het AI-model." Gemeente Eindhoven en Amazon Een voorbeeld waarbij dit misging, is bij de gemeente Eindhoven. Vorig jaar bleek uit een steekproef dat medewerkers van de gemeente in een maand tijd meer dan duizend documenten met persoonsgegevens naar externe AI-tools hadden geüpload. "Denk aan BSN-nummers, aan Wmo-gegevens, gegevens over verslavingsgevoeligheid of financieel gevoelige data", zegt Remco van der Schoot, AI-onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht. "Daardoor ontstond een datalek." De gemeente heeft dit gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens en al het gebruik van openbare AI-modellen voor werknemers geblokkeerd. Ook heeft de gemeente OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, verzocht de gegevens te verwijderen. Er is geen bevestiging van OpenAI of dat ook is gebeurd, laat de gemeente aan Nieuwsuur weten. De gemeente zegt geen signalen te hebben dat er gemeentelijke bestanden naar privé-omgevingen zijn verstuurd. Ook technologiebedrijf Amazon legde het AI-gebruik onder werknemers aan banden, nadat bleek dat bedrijfsinformatie openbaar was geworden. "Als we data in een AI-model zetten, kan die data worden gebruikt om het model te trainen", legt Van der Schoot uit. "Dan kan het dus gebeuren dat die informatie publiek toegankelijk wordt, en dat is bij Amazon gebeurd. Interne documentatie werd teruggevonden in ChatGPT." Kop in 't zand Wat de onderzoeker betreft moeten organisaties serieus aan de slag met hun AI-beleid. "Je kunt niet je kop in het zand steken en dit negeren, want dat creëert op de lange termijn alleen maar meer problemen." Volgens ethisch hacker Van der Put is het gebruik van AI-modellen helemaal verbieden uiteindelijk niet de oplossing. "Het beste wat je kunt doen, is wel íets faciliteren, zodat je ook kunt monitoren hoe het wordt gebruikt." Dat kan bijvoorbeeld met speciale software. De Amerikaanse startup Unseen biedt software aan die het lekken van data via AI-modellen kan voorkomen. "Unseen kan je er bijvoorbeeld op wijzen als een werknemer vertrouwelijke data in een AI-systeem stopt", zegt mede-oprichter Frey Khademi. "Maar we kunnen de data ook automatisch anonimiseren."

Goedemorgen! Het Nederlands elftal speelt zijn laatste oefenwedstrijd voordat het WK begint. Oezbekistan is de tegenstander. En de burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad Hubert Bruls verschijnt voor de coronacommissie. Eerst het weer: de dag begint nog met ruimte voor de zon. Het wordt 20 tot 22 graden. Vanmiddag wordt de bewolking dikker en uiteindelijk trekken buien over het hele land. Komende dagen blijft het wisselvallig met dagelijks buien, maar ook zonneschijn. Het wordt 16 tot 18 graden. Pas later in de week wordt het warmer. Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor. Wat kan je vandaag verwachten: Dit is er vannacht gebeurd: Het Israëlische leger zegt dat het meerdere militaire doelen heeft geraakt in het midden en westen van Iran, als tegenreactie op de Iraanse aanvallen van gisteravond. Iraanse staatsmedia schrijven over explosies die gehoord zijn in hoofdstad Teheran en de steden Tabriz en Isfahan. Over schade en slachtoffers is nog niets bekend. Gisteren voerde Iran voor het eerst sinds het fragiele staakt-het-vuren raketten af op het noorden en midden van Israël. Volgens de Revolutionaire Garde gebeurde dit als vergelding voor de Israëlische aanvallen in Libanon. Israël zegt dat het alle raketten heeft onderschept. Er zijn geen berichten over slachtoffers. Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit: Een kebabfabriek in het Verenigd Koninkrijk heeft een boete van bijna zes ton gekregen omdat het bedrijf fraudeerde met lamsvlees. In plaats van met lamsvlees werden de vleesrollen gevuld met schapenvet, schapen- en geitenvlees, laagwaardige vleesproducten als nekresten en veel water. De rechter sprak hier schande van en deelde een forse boete uit. Een fijne dag!

Het huis van Miguel en Rosa Hernández in Chiapas, een straatarme staat in het zuiden van Mexico, is donker. De enige ruimte waar licht brandt, ligt naast de keuken. Het is een vrijwel lege ruimte, met twee kleine houten stoeltjes die voor een altaar staan. Een kaars flikkert onrustig, door de wind die vanuit de open deur naar binnenwaait. Een zwart omrande foto van een jongen met een vriendelijk gezicht wordt er spaarzaam door verlicht. De jongen op de foto heet Alfredo Hernández. Twee jaar geleden vertrok hij, de enige zoon van Miguel en Rosa, naar de Verenigde Staten op zoek naar werk. Want Chiapas, waar een groot deel van de inwoners inheems is, heeft een van de hoogste armoedecijfers van Mexico. Wie een betere toekomst wil, kan vaak beter migreren. Alfredo kwam illegaal de VS binnen, en vond daar werk in de bouw en als tuinman. Miguel vertelt hoe hij en zijn vrouw meeleefden met hem. Hij doet dat in het tzotzil, de lokale inheemse taal van de prominente Maya-gemeenschap in Chiapas. Spaans spreekt Miguel niet goed. "We belden iedere dag met hem. Het ging steeds beter, hij probeerde Engels te leren en stuurde ons wanneer hij kon wat geld", zegt hij, gezeten voor het altaar. Zijn vrouw Rosa kijkt gelaten voor zich uit. ICE Sinds een jaar werd het leven van Alfredo in de VS, als illegale migrant, een stuk moeilijker. Uit angst voor de Amerikaanse migratiepolitie ICE bleef hij soms binnen en ging hij niet naar werk, vertelt Miguel. Toen hij op een dag stopte met de dagelijkse telefoontjes naar zijn ouders, namen de zorgen in Chiapas toe. Op een dag kregen ze bericht vanuit de VS: hun zoon was overleden. Onder verdachte omstandigheden, mogelijk bij een arrestatie van migratiepolitie ICE. Voor families als die van Alfredo, die geen Spaans spreken, weinig geld hebben en ver weg in de bergen wonen, is het haast onmogelijk om antwoorden, laat staan gerechtigheid te krijgen als hun kinderen omkomen in de VS. Het duurde weken voordat het lichaam van Alfredo überhaupt werd teruggestuurd naar het zuiden van Mexico. Zonder een goede autopsie hebben Miguel en Rosa hun zoon begraven. Naar eigen zeggen zat Alfredo's lichaam vol blauwe plekken en botbreuken. De dood van Alfredo komt op een moment dat er grote spanningen zijn tussen de VS en Mexico, onder meer vanwege de manier waarop Mexicaanse migranten in het land behandeld worden, ook door migratiepolitie ICE. Sinds het aantreden van Trump zijn zeker 48 migranten omgekomen in detentiecentra van ICE. Zestien van hen zijn Mexicaans. Bij de Mexicaanse dodelijke slachtoffers is in het merendeel "zelfdoding" of "gebrek aan medische zorg" opgegeven. In Mexico wordt die lezing door autoriteiten betwijfeld: zij wijzen op mogelijk geweld in de detentiecentra. President Claudia Sheinbaum meldde eerder dat Mexico zich heeft aangesloten bij een collectieve rechtszaak tegen een ICE-detentiecentrum in Californië, en wil ook bij internationale instituten een zaak aanspannen. Tonatiuh Guillén López was jarenlang de hoogste migratieambtenaar voor de Mexicaanse regering. Hij wijst erop dat veel van de Mexicaanse migranten die omkomen in detentiecentra van ICE specifiek uit Chiapas komen. Opmerkelijk, omdat proportioneel maar een klein deel van de Mexicaanse migranten in de VS uit die staat komen. "Dit is een gevolg van raciale profilering en racistische agressie in de Verenigde Staten, met name tegen inheemse bevolkingsgroepen", stelt Guillén López, die tegenwoordig onderzoek doet op de prestigieuze universiteit UNAM in Mexico-Stad. "Het gaat niet alleen om profilering via het fysiek van mensen, maar ook culturele profilering. Dat wil zeggen, ze pakken mensen die geen Engels of zelfs Spaans spreken extra hard aan." Ondertussen blijven Miguel en Rosa achter met vragen. Opheldering over zijn dood krijgen de ouders maar niet. "We weten niet hoe hij is overleden, alleen dat hij zich had verstopt voor de migratiepolitie. Maar niemand vertelt ons iets", zegt Miguel. Het altaar met de foto, en daarnaast een kist met oude kleren van Alfredo, zijn voorlopig de enige spullen die nog herinneren aan hun zoon. Rosa breekt als ze over haar zoon praat. "Het was mijn enige zoon. Wie belt mij nu, om mij op te vrolijken iedere dag?" Iedere dag steekt ze de kaarsen bij het altaar aan. Heel veel meer kan ze niet doen. Want gerechtigheid krijgen, is iets waar de ouders al niet meer op rekenen.