Natuurkunde

Tussen de regenbuien door was gisteravond en vannacht het noorderlicht te zien. Althans: door een lens. Het zogeheten fotografisch noorderlicht zie je niet met het blote oog, maar met een camera lukt het wel. Vooral in de zuidelijke helft van het land hadden mensen kans om het noorderlicht vast te leggen. Daar was minder bewolking dan in het noorden. Via NOS Ooggetuige kwamen foto's van het natuurfenomeen binnen uit Limburg, Zuid-Holland en Gelderland. De kleurrijke gloed ontstaat door een zonnestorm: een uitbarsting van elektrisch geladen deeltjes van de zon. Daarbij komt energie vrij, met als gevolg het kleurenspel aan de hemel. Noorderlicht, ook wel aurora borealis, was de afgelopen jaren geregeld te zien in Nederland omdat er toen maximale zonneactiviteit was. Die is de komende jaren minder, waardoor de kans om het te zien dan kleiner is. "In de rustige periode, rond 2030, is de kans om het noorderlicht in Nederland te zien erg klein", zegt het KNMI.

D4: Licht

De nieuwste lichting astronauten is in een Amerikaanse recordtijd aangekomen bij het internationale ruimtestation ISS. De reis duurde slechts acht uur, veel korter dan het oude Amerikaanse record van 12,5 uur, dat in november 2024 werd gevestigd. De reis duurde nog altijd flink langer dat het absolute record, dat op naam van de Russische Soyoez staat: bij een experimentele vlucht in 2020 werd de reis in 3 uur en 3 minuten afgelegd. De reisduur naar het ISS, dat op zo'n 400 kilometer boven het aardoppervlak vliegt, is vooral afhankelijk van het aantal rondjes dat een ruimtecapsule rond de aarde moet vliegen voordat er kan worden aangemeerd bij het ruimtestation. Ieder rondje brengt de capsule wat dichter bij het station, maar als er voor een snellere route wordt gekozen, is de kans dat fouten juist meer vertraging opleveren ook groter. Uitgesteld Deze vlucht werd gemaakt met de Dragon-capsule van Elon Musks SpaceX. De vier astronauten aan boord (twee Amerikanen, een Canadees en een Rus) gaan vier collega's aflossen bij het ISS. Het is de bedoeling dat zij voor een half jaar aan bord blijven. De lancering was drie weken uitgesteld vanwege een lek in de brandstofvoorziening. De Canadees Joshua Kutryk zal als alles goed gaat in de ruimte vader worden: zijn vrouw is in november uitgerekend. Dat zal de vierde keer worden dat een astronaut tijdens een ruimtevlucht een kind krijgt: twee Amerikanen en een Oostenrijker gingen hem voor. Omdat dit de dertiende vlucht naar het ISS was van de Dragon-capsule, verwijst het embleem voor deze missie naar de Apollo 13-vlucht: waar voor die maanmissie gouden paarden centraal stonden, is nu voor een gouden geluksdraak gekozen. Deze Apollovlucht uit 1970 geldt als een briljante mislukking: door een defect aan boord moest een reis naar de maan worden afgebroken, maar NASA slaagde er wel in om de driekoppige bemanning veilig naar huis te halen.

F2: Astrofysica

De Britse koning Charles ontvangt vandaag AI-techbazen op zijn landgoed in Schotland, om te praten over hoe kunstmatige intelligentie kan worden ingezet "voor het welzijn van de mensheid". De timing van de koning is onberispelijk: het gesprek valt in de week waarin de grootste namen van de techwereld zelf waarschuwen dat "mensen de controle over de technologie kunnen verliezen" en oproepen tot meer AI-regulering. Charles spreekt met bestuurders van Nvidia, Google DeepMind, OpenAI en Anthropic in Dumfries House, een landgoed in het zuidwesten van Schotland. Ook de Britse minister voor AI-zaken is erbij. De 77-jarige Charles heeft wellicht beperkt begrip van de ontwikkeling van AI, maar dat geldt voor de meeste politiek leiders. Volgens het paleis is de insteek van de bijeenkomst om een neutrale plek te creëren voor het gesprek over technologie die voor ons allemaal grote gevolgen kan hebben. De koning gebruikt zijn status geregeld om gesprekken te faciliteren over onderwerpen die hij belangrijk vindt. Dat deed hij eerder ook bij bijvoorbeeld klimaatverandering. De discussie over de veiligheid van AI laaide afgelopen week op na het ontslag van AI-onderzoeker Jacob Coxon bij Anthropic. Coxon waarschuwde dat de technologie zich zo snel ontwikkelt dat onderzoekers vrezen dat "AI de mensheid in de toekomst zou kunnen uitroeien". Naarmate AI-systemen de mens op steeds meer terreinen de baas zijn, zouden ze volgens Coxon bijvoorbeeld zelfstandig kunnen hacken, kritieke infrastructuur kunnen platleggen of nieuwe virussen kunnen ontwikkelen. Coxon kreeg vervolgens bijval van zijn oude baas, Anthropic-topman Dario Amodei. Die riep zaterdag op tot het "vertragen van de ontwikkeling" van AI. De technologische ontwikkeling zou nu zo snel gaan dat de veiligheid niet gegarandeerd kan worden. De oproep kreeg steun van grote rivaliserende namen uit de AI-wereld, onder wie OpenAI-topman Sam Altman en Elon Musk. Hugging Face-hack Amodei stelde dat zijn zorgen waren toegenomen door een incident in de zomer: de Hugging Face-hack. Dit gebeurde in een trainingsomgeving, een zogenoemde sandbox, van OpenAI. AI-systemen moesten daar testopdrachten uitvoeren binnen een afgeschermde omgeving, maar braken daaruit. Ze vormden zelfstandig groepen en drongen binnen bij een ander bedrijf, Hugging Face. Daarnaast zegt Amodei dat de huidige AI-modellen steeds beter in staat zijn om zélf de volgende generatie AI-tools te bouwen. Die ontwikkeling, die bekendstaat als recursieve zelfverbetering, zou volgens Amodei "ons vermogen om deze systemen te begrijpen en onder controle te houden kunnen overstijgen" als die niet wordt afgeremd. Noodkreten De scifi-achtige scenario's worden door sommige experts gezien als oprechte noodkreten uit de techwereld. Want als AI-bedrijven zelf de controle over hun modellen dreigen te verliezen, wie heeft die controle dan wel? Tegelijkertijd worden er ook kanttekeningen bij geplaatst. Critici wijzen erop dat het overdrijven van de kracht van AI ook een manier kan zijn om investeerders aan te trekken. De roep om meer regulering kan ook worden gebruikt om concurrenten uit de markt te drukken. Weken op de agenda De bijeenkomst bij koning Charles staat al enkele weken op de agenda, maar komt in het licht van de golf aan waarschuwingen over AI op een zeer actueel moment. Charles' diplomatieke hulp kan een welkome aanvulling zijn, aangezien president Trump de oproep voor meer regulatie heeft verworpen als een complot waar alleen China voordeel bij heeft. "Wie de strijd om AI wint, wint alles!", schreef Trump op zijn platform Truth Social.

A1: Informatievaardigheden

Het wordt vanavond heel vroeg schemerig, maar niet door de zonsondergang. De maan schuift namelijk voor de zon. Het wordt de grootste zonsverduistering in Nederland sinds 1999 en op allerlei plekken en manieren proberen mensen het natuurfenomeen te zien. Binnen Europa zal op IJsland en in Portugal en Spanje een volledige zonsverduistering te zien zijn. In Nederland zal zo'n 90 procent van het zonsoppervlak bedekt zijn door de maan. Deze situatie zal zich pas in 2081 weer voordoen in ons land. Hier zie je meer informatie over de komende zonsverduistering: In Nederland begint de zonsverduistering rond 19.15 uur. Omstreeks 20.10 uur is het hoogtepunt, de maan lijkt dan de 'grootste hap' te nemen uit de zon. Ongeveer een uur later gaan de maan en de zon samen onder. Opgelet: gebruik geen zonnebril, lasbril of cd en kijk al helemaal niet met het blote oog. Oogartsen waarschuwen dat dit tot schade aan je netvlies kan leiden. Gebruik alleen een eclipsbril die voldoet aan veiligheidsnorm ISO 12312-2. 27 jaar geleden geleden, tijdens de laatste grote zonsverduistering, was men hier nog niet zo strikt in. In extreme gevallen werden soms zelfs twee glazen met bruin bier gebruikt als 'eclipsbril': Een andere veilige optie is om de verduistering indirect te bekijken. Maak bijvoorbeeld een gaatje in een stuk papier en werp daarmee een schaduw op een witte achtergrond. Je kunt de verduistering zo als het ware projecteren. Weerpresentator Willemijn Hoebert: "Aan het weer zal het niet liggen of je die eclips wel of niet ziet. Het wordt een warme en zonnige dag en ook ten tijde van de eclips liggen de temperaturen op veel plekken nog hoog. Op de Waddeneilanden is het rond 20.00 uur een graad of 20. In het midden van Nederland is het dan zo'n 24 tot 27 graden en in het zuiden van Nederland is 28 tot 30 graden nog steeds mogelijk. Er staat ook nauwelijks wind. Wel zijn er vooral in het noorden wat velden met sluierwolken, dat is hoge dunne bewolking, maar dat zou de pret niet mogen drukken. De eclips is hier goed doorheen te zien. Het grootste obstakel is dat de zon al best wel laag staat als het moment van de eclips daar is en dus moet je zorgen voor vrij uitzicht op het westen tot noordwesten." Op talloze plekken in het land komen mensen samen voor het schouwspel. Sterrenwachten, zoals die van de Radboud Universiteit in Nijmegen, openen hun deuren. De verduistering is daar te zien door telescopen, die voorzien zijn van professionele zonnefilters. Sterrenwacht Copernicus in Haarlem neemt telescopen mee naar de boulevard van Bloemendaal, om de eclips aan de de kust te bekijken. Ook in de duinen van Petten is dat mogelijk, evenals op Vlieland, Terschelling en Ameland. Voor liefhebbers van vallende sterren is er goed nieuws. Later, in de nacht naar woensdag, maak je ook kans om de Perseïden te zien. Dat is de jaarlijks terugkerende meteorenzwerm. Ook voor dit fenomeen zijn de weersverwachtingen gunstig. Live bij de NOS De zonsverduistering is live te zien bij de NOS. De uitzending begint om 19.30 uur en wordt gepresenteerd door weerman Peter Kuipers Munneke en presentator Albert Bos. We schakelen ook live met correspondent Miral de Bruijne in Spanje, waar de zon volledig verdwijnt achter de maan. De uitzending is te volgen via de NOS-app, NOS.nl en de NOS Live-app.

D4: Licht

A2: Onderzoeksvaardigheden

E3: Kernenergie

Een afgedankte raket van ruimtevaartbedrijf SpaceX zal woensdag inslaan op de maan, verwachten wetenschappers. De raket zweeft al ruim een jaar doelloos in de ruimte na de lancering van maanlanders en ligt onbedoeld op ramkoers. Het puinveld zal met sterrenkijkers te zien zijn.

F2: Astrofysica

Die belofte brengt miljarden aan investeringen op gang. Is dit de next big thing of zijn de miljardeninvesteringen een beetje voorbarig?

A2: Onderzoeksvaardigheden

Optische chips verwerken informatie in de vorm van licht in plaats van elektriciteit. Nederlandse onderzoekers zitten in de voorhoede. „Maar we moeten toe naar fabrieken die miljoenen betrouwbare chips kunnen produceren.”

D4: Licht

Schaatser Louis Hollaar heeft de 500 meter van het NK allround gewonnen. Hij finishte na 36,16 in ijsstadion Thialf in Heerenveen. Ties van Seumeren eindigde als tweede (36,19) en Jur Veenje reed de derde tijd (36,83).

B1: Kinematica·B1: Krachten

Schaatsster Meike Veen heeft de 500 meter van het NK allround gewonnen. Ze finishte na 38,88 in ijsstadion Thialf in Heerenveen. Marijke Groenewoud eindigde met een minieme achterstand als tweede (38,88), vlak voor Jade Groenewoud (38,95).

B1: Krachten·B2: Snelheid

B1: Krachten·B2: Snelheid

De hitserie 'Love Story' op Disney+ zorgt ervoor dat fans massaal in de geschiedenis van de Kennedy-dynastie duiken. De familie Kennedy wordt al decennialang geteisterd door bizarre overlijdensgevallen, die gaan van vliegtuigongelukken tot moordaanslagen. Van de moord op John F. Kennedy in 1963 tot het recente verdrinkingstrauma van Maeve Kennedy en haar zoon in 2020, het onheil lijkt de machtige politieke dynastie niet los te laten.

B1: Krachten·B2: Snelheid

Israël zegt dat het vannacht een aanval op Iran heeft uitgevoerd. Op sociale media zijn beelden te zien van rookpluimen boven de Iraanse hoofdstad Teheran. De aanval werd rond 07.30 uur gemeld door de Israëlische minister van Defensie.

B1: Krachten·B2: Snelheid