Scheikunde

De nieuwste lichting astronauten is in een Amerikaanse recordtijd aangekomen bij het internationale ruimtestation ISS. De reis duurde slechts acht uur, veel korter dan het oude Amerikaanse record van 12,5 uur, dat in november 2024 werd gevestigd. De reis duurde nog altijd flink langer dat het absolute record, dat op naam van de Russische Soyoez staat: bij een experimentele vlucht in 2020 werd de reis in 3 uur en 3 minuten afgelegd. De reisduur naar het ISS, dat op zo'n 400 kilometer boven het aardoppervlak vliegt, is vooral afhankelijk van het aantal rondjes dat een ruimtecapsule rond de aarde moet vliegen voordat er kan worden aangemeerd bij het ruimtestation. Ieder rondje brengt de capsule wat dichter bij het station, maar als er voor een snellere route wordt gekozen, is de kans dat fouten juist meer vertraging opleveren ook groter. Uitgesteld Deze vlucht werd gemaakt met de Dragon-capsule van Elon Musks SpaceX. De vier astronauten aan boord (twee Amerikanen, een Canadees en een Rus) gaan vier collega's aflossen bij het ISS. Het is de bedoeling dat zij voor een half jaar aan bord blijven. De lancering was drie weken uitgesteld vanwege een lek in de brandstofvoorziening. De Canadees Joshua Kutryk zal als alles goed gaat in de ruimte vader worden: zijn vrouw is in november uitgerekend. Dat zal de vierde keer worden dat een astronaut tijdens een ruimtevlucht een kind krijgt: twee Amerikanen en een Oostenrijker gingen hem voor. Omdat dit de dertiende vlucht naar het ISS was van de Dragon-capsule, verwijst het embleem voor deze missie naar de Apollo 13-vlucht: waar voor die maanmissie gouden paarden centraal stonden, is nu voor een gouden geluksdraak gekozen. Deze Apollovlucht uit 1970 geldt als een briljante mislukking: door een defect aan boord moest een reis naar de maan worden afgebroken, maar NASA slaagde er wel in om de driekoppige bemanning veilig naar huis te halen.

D1: Zuur-basebegrippen

Op de polderklei bij Lelystad staan enkele tientallen soorten aardappelplanten te wuiven op een akker. Het grootste deel van de aardappelen is genetisch aangepast om beter bestand te zijn tegen de aardappelziekte Phytophthora. Telers vrezen die ziekte, die een onbeschermd gewas in een mum van tijd vernietigt. De aardappelen zijn onderdeel van een veldproef. Daarin willen wetenschappers samen met het ministerie van Landbouw demonstreren wat genetisch gemodificeerde gewassen kunnen opleveren. Genetische manipulatie Bij genetische manipulatie worden de eigenschappen van een organisme veranderd door het erfelijk materiaal aan te passen. Bijvoorbeeld door genetisch materiaal met positieve eigenschappen toe te voegen of materiaal met negatieve eigenschappen uit te schakelen. Met genetische modificatie is het mogelijk om sneller eigenschappen te veranderen dan via klassieke veredeling, waarbij planten worden gekruist en geselecteerd. De onderzoekers kijken reikhalzend uit naar de aardappelziekte, die gedijt bij nattigheid. Ze hopen het effect van Phytophthora op de verschillende soorten aardappelen in het proefveld nog te zien voordat de planten helemaal verpieteren. Op ons bord Over een paar jaar kunnen genetisch gemodificeerde gewassen makkelijker op ons bord belanden. Nu hebben telers nog een speciale vergunning nodig om ze te verbouwen, maar door nieuwe Europese regels wordt die verplichting aanzienlijk versoepeld. Voor de zomer nam het Europees Parlement nieuwe regels aan, die medio 2028 van kracht worden. Aanleiding zijn zogeheten 'nieuwe genomische technieken', die sneller en eenvoudiger werken dan eerdere technieken om planten genetisch te modificeren. De huidige, strenge regels voor genetisch gemodificeerde organismen gelden vanaf 2028 voor minder gemodificeerde planten. Als het erfelijk materiaal eruitziet alsof het door klassieke veredeling kon ontstaan, dan wordt een gewas straks in principe beoordeeld als normale plant, óók als hij genetisch gemodificeerd is. Planten die genetisch sterk zijn aangepast, blijven onder de huidige strenge regels vallen. Etiketten Door de nieuwe regels wordt in de supermarkt minder duidelijk of groenten, fruit en producten waarin planten zijn verwerkt, genetisch zijn gemodificeerd. Als een product voor meer dan 0.9 procent bestaat uit genetisch gemodificeerde ingrediënten, dan moet dat op het etiket worden vermeld. Voor gewassen die als normale plant worden beoordeeld, geldt die plicht niet. Vanaf 2028 kunnen dus meer gewassen worden vrijgesteld. "Ik vraag me af wat dit met het vertrouwen van burgers in de overheid doet", reageert onderzoeker Michelle Habets van het Rathenau Instituut. Zij sprak met enkele tientallen Nederlandse burgers terwijl de nieuwe Europese regels in de maak waren. Een van haar aanbevelingen: behoud de keuzevrijheid en etiketten voor ál het genetisch gemodificeerde voedsel. "De gesprekken over de etiketten waren kort", zegt Habets. "Daarover was iedereen het eens: genetisch gemodificeerde gewassen moeten gelabeld worden. Mensen gaven toe dat ze zelf niet altijd alle etiketten in de supermarkt bekijken, maar ze vinden transparantie belangrijk, net als keuzevrijheid voor wie die gewassen om wat voor redenen dan ook niet wil. Minder pesticiden "Op de korte termijn kan genetische modificatie helpen om gewassen resistent te maken tegen ziekten, waardoor er minder pesticiden nodig zijn", zegt onderzoeksleider Ania Lukasiewicz van de Wageningen Universiteit. "Op de langere termijn kan het helpen om gewassen bijvoorbeeld beter bestand te maken tegen extreme klimaatsituaties." Op die beloften valt wel iets af te dingen, meent universitair hoofddocent Landbouw- en voedselbeleid Jeroen Candel van de Wageningen Universiteit. "De nieuwe wet komt voort uit het idee dat we het huidige landbouwsysteem met technologie kunnen optimaliseren. Daarmee houden we een systeem in stand dat niet duurzaam is qua impact op het klimaat en de biodiversiteit." "De wet die straks van kracht wordt, was ook sterk gekoppeld aan een wetsvoorstel dat het gebruik van pesticiden in 2030 moest halveren", vervolgt Candel. "Dat vroeg grote offers van de landbouw, dus kwamen er óók meer mogelijkheden om gewassen aan te passen. Het pesticiden-wetsvoorstel is echter ingetrokken." In Nederland is nu wel een convenant over pesticiden in de maak, maar concrete doelen zijn er nog niet. Brede aanpak Ook onderzoeksleider Lukasiewicz denkt dat er meer nodig is om de landbouw te verduurzamen. "Er is een brede aanpak nodig, met minder pesticiden, minder mest, efficiënter gebruik van water en minder verspilling. Nieuwe genomische technieken zijn vooral een extra methode om sneller en efficiënter nieuwe rassen te maken."

B3: Stofeigenschappen

Een monster van gesneden ijsbergsla van een Amerikaans bedrijf is afgelopen week ten onrechte gelinkt aan een grote diarree-uitbraak in de Verenigde Staten. Voedselautoriteit FDA zegt in een verklaring dat er sprake was van een valspositieve test. De FDA zegt dat uit een tweede controle in het laboratorium is gebleken dat op een slamonster van het bedrijf Taylor Farms geen sporen zaten van de parasiet cyclospora, zoals eerder werd geconcludeerd. Cyclospora is de veroorzaker van een darminfectie die kan leiden tot langdurige diarree, buikpijn en misselijkheid. Duizenden mensen in onder meer de staten Indiana, Kentucky, Michigan, Ohio en West Virginia zijn ziek geworden door de parasiet. Zo'n honderd mensen zijn in het ziekenhuis opgenomen. Voor zover bekend is er nog niemand aan overleden. Taylor Farms levert sla aan onder meer fastfoodketen Taco Bell. Dat bedrijf kondigde afgelopen week aan alle sla afkomstig van Taylor Farms uit zijn restaurants te weren. Taylor Farms haalde alle ijsbergsla terug van zijn leverancier in Mexico.

B3: Stofeigenschappen

De vergroening in China gaat hard. Op de Chinese rivieren en kanalen voltrekt zich een stille revolutie. Steeds meer vrachtschepen varen op batterijen.

C2: Energieveranderingen

Optische chips verwerken informatie in de vorm van licht in plaats van elektriciteit. Nederlandse onderzoekers zitten in de voorhoede. „Maar we moeten toe naar fabrieken die miljoenen betrouwbare chips kunnen produceren.”

B1: Atomen en moleculen

C1: Chemische reacties·C2: Verbranding

Israël en de Verenigde Staten hebben aanvallen op Iran uitgevoerd. Dit terwijl de onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran nog volop bezig waren. Waarom Teheran dan toch is geraakt vanochtend en wat de Amerikaanse president Trump wil bereiken, vragen we Midden-Oostencorrespondent Pepijn Nagtzaam en Amerika-correspondent Erik Mouthaan.

C1: Chemische reacties·B2: Atomen en moleculen

Israël zegt dat het vannacht een aanval op Iran heeft uitgevoerd. Op sociale media zijn beelden te zien van rookpluimen boven de Iraanse hoofdstad Teheran. De aanval werd rond 07.30 uur gemeld door de Israëlische minister van Defensie.

C1: Chemische reacties·C2: Verbranding

Koolhydraten zijn een veel besproken voedingsstof. De één beweert dat je ze beter kunt schrappen uit je dieet, terwijl de ander koolhydraten ziet als onmisbare brandstof voor je lichaam. Hoe terecht is die angst voor koolhydraten? En val je af door koolhydraten over te slaan, of ligt dat genuanceerder? Diëtist Coco Brocades legt uit hoe het zit.

B2: Atomen en moleculen·C1: Chemische reacties

De brandweer in Gelderland heeft vannacht de handen vol gehad aan een brand op een industrieterrein in Wijchen, bij Nijmegen. De brand brak uit in een opslagcontainer met fietsaccu's.

C2: Verbranding·C1: Chemische reacties

Het gebeurt onder de grond waardoor het niet te zien is: via het riool worden chemische stoffen geloosd die niet uit het water te filteren zijn. Daardoor verslechtert de waterkwaliteit. Het blijkt een behoorlijke puzzel om meer grip te krijgen op die lozingen.

B1: Zuivere stoffen en mengsels·B2: Atomen en moleculen

Het gebeurt onder de grond waardoor het niet te zien is: via het riool worden chemische stoffen geloosd die niet uit het water te filteren zijn. Daardoor verslechtert de waterkwaliteit. Het blijkt een behoorlijke puzzel om meer grip te krijgen op die lozingen.

B1: Zuivere stoffen en mengsels·B2: Atomen en moleculen

Op een industrieterrein aan de rand van Wijchen (Gelderland) heeft brand gewoed in een container met fietsaccu's. De brand werd kort na middernacht ontdekt en was rond 04.00 uur behoorlijk afgenomen. De brandweer is nog bezig met het koelen van de accu's. Mensen die in de buurt wonen krijgen het advies om ramen en deuren dicht te houden en de mechanische ventilatie uit te zetten. De container staat op het terrein voor een groothandel die elektrische fietsen levert aan bezorgdiensten. Die kunnen bij het bedrijf fietsen kopen of leasen. Het bedrijf meldt dat het zaken doet met meer dan 1700 bedrijven en actief is in 300 steden in Europa en het Verenigd Koninkrijk.

C2: Verbranding·C1: Chemische reacties